LCĐT - Người Hà Nhì sinh sống tập trung chủ yếu ở huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai, có vốn văn hóa truyền thống độc đáo, giàu bản sắc. Trong cuộc sống, con gà và biểu tượng con gà thường xuyên xuất hiện trong các ngày lễ tết, trong các nghi lễ chu kỳ vòng đời người như sinh đẻ, cưới xin, ma chay, làm nhà mới… Con gà vừa là vật nuôi phổ biến để phục vụ nhu cầu sinh hoạt ăn uống, đồng thời còn được dùng làm lễ vật dâng cúng tổ tiên trong gia đình, thần bản mệnh cộng đồng làng, xã.
 |
| Mọi nghi lễ cúng của người Hà Nhì đều sử dụng thịt gà làm lễ vật. |
Nghệ nhân Ưu tú Ly Seo Chơ, dân tộc Hà Nhì sống tại thôn Lao Chải 1, xã Y Tý, huyện Bát Xát cho biết: Con gà có ý nghĩa quan trọng trong đời sống của người Hà Nhì, đặc biệt gà trống “Ha phiê tỉ mu” và con chó đã dẫn và tìm vùng đất để đồng bào định cư, sinh sống. Khi thực hiện nghi lễ dựng làng mới, người ta chọn 3 người đàn ông tốt và họ mang theo một con chó đực, một con gà trống. Lựa chọn một người làm chủ, người này đứng giữa ở khu đất định chọn, hai người còn lại, một người ôm con gà trống và một người dắt con chó đi vòng quanh khu đất 9 vòng, vừa đi vừa hỏi người chủ đất, người này phải trả lời đủ 9 câu hỏi. Người ôm gà và người dắt chó hỏi: Khu đất này là khu đất tốt đúng không? Người chủ đất trả lời: đúng; Người ôm gà và người dắt chó hỏi: Vùng đất này có thể người sinh sống đúng không? Người chủ đất trả lời: đúng; Người ôm gà và người dắt chó hỏi: Vùng đất được cha ông người Hà Nhì xin đúng không? Khu đất do con người Hà Nhì xin dựng làng đúng không?... Tất cả, người chủ đất đều trả lời là đúng.
Ông Chơ giải thích: Người Hà Nhì chọn con chó vì chó biết sủa nhằm xua đuổi, ngăn chặn con ma ác không cho vào làng. Con chó sẽ bảo vệ, trông coi người dân suốt đời. Con gà trống biết gáy, gà làm nhiệm vụ thông báo với các vị thần linh, cũng như vạn vật để biết rằng từ nay khu đất này đã có chủ, đồng thời cũng báo cho các loại ma không được xâm phạm lãnh thổ này. Sau khi tìm chọn được vùng đất mới để lập thôn, ba người này mổ gà, chó dâng cúng lên thần linh như là thần thổ địa, thần rồng, thần bảo hộ con người, thần bảo hộ chăn nuôi, thần bảo hộ mùa màng. Từ đó trở đi, cứ đến ngày Dần đầu tiên của năm mới, người Hà Nhì tổ chức lễ cấm bản “Ga Tu Tu” với ý nghĩa ngăn chặn không cho mọi thứ xấu vào làng. Lễ vật được hai ông Khư dù (người đi tìm chân) lựa chọn cẩn thận, chọn gà trống lông màu vàng có mào đỏ tươi, chân có 3 cựa da vàng. Địa điểm tiến hành nghi lễ là ở con đường chính dẫn vào làng. Khi hành lễ xong, thầy cúng “Gạ ma à guy” chỉ đạo các thành viên đi cắm 3 chăng dây ở 3 đường vào làng. Tại cổng chính, trực tiếp ông thầy chỉ đạo treo bộ da gà trống, chân chó và kiếm gỗ có dính huyết chó đem treo ở cổng nhằm ngăn chặn cái xấu (ốm đau, bệnh tật, người chết…), cầu mong cái tốt đến với bản làng, người dân trong năm mới. Đối với người Hà Nhì ở xã Y Tý, người ta dùng dao và cật nứa để lọc nguyên bộ da gà, để cả phần đầu và mỏ gà đem xiên vào một cây vầu cắm đầu bản, còn người Hà Nhì ở xã Nậm Pung dùng dao chặt phần đầu, hai cánh, hai chân đem cắm vào que để tạo thành hình con gà trên đầu ngọn cây quay mỏ ra ngoài làng, ở dưới người ta cắm quả tim con gà. Kết thúc ngày lễ đầu, toàn thể dân bản phải kiêng không không tắm giặt, phơi quần áo sợ rũ sạch cái may mắn của năm mới. Trong ngày tết, người ta ứng xử với nhau chan hòa tình cảm yêu thương, đùm bọc, người Hà Nhì tránh cãi chửi nhau vì sợ cái xấu xâm hại vào làng, không tốt cho cả làng và sợ mất đoàn kết...
Con gà trống được người Hà Nhì sử dụng trong các ngày lễ, tết như: Lễ cúng rừng “Gạ ma do”, lễ cúng nguồn nước “Lú khù sụ”, lễ cúng tạ ơn thầy “Dứ dò dò”, lễ cúng thần thổ địa “Thủ tỷ”, lễ cúng tháng 3 “Mu thu do”, lễ hội “Khô già già”, tết đông “Ga tho tho”… với ý nghĩa chủ làng, chủ nhà dâng lễ vật gà trống mời các thần linh, tổ tiên về thụ hưởng lễ vật và cầu mong sự che chở, bảo vệ từ các thần linh, tổ tiên. Sau các nghi lễ, trước khi ăn, người Hà Nhì thường xem xương ống đùi gà để đoán biết vận hạn trong năm mới cho làng, cho gia chủ.
Trong phong tục cưới xin, khi con gái về nhà chồng, cha mẹ đẻ thường tặng đôi vợ chồng 2 cặp gà trống - mái với ý nghĩa cầu cho con cái hạnh phúc, có gà trống - mái sẽ đẻ trứng, sinh sôi phát triển. Trong ngày tết, cha mẹ thường luộc trứng gà rồi nhuộm đỏ để cho các con mang theo ăn khi đi chơi trong ngày tết.
Trong phong tục liên quan đến ma chay, đám giỗ: Người mất được con cháu mổ gà mời cơm, ngày 3 bữa (sáng, trưa, tối) có thịt gà. Trong lễ tảo mộ, các con cháu lấy gà trống đem về trước cửa mộ và cắt tiết gà trước bia mộ để tỏ lòng thành kính trước linh hồn của cha, mẹ, ông, bà và người thân. Sau đó, người ta xem chân gà để đoán biết gia đình có được yên ổn hay không. Nếu xương đùi gà có màu đỏ vàng, có 4 lỗ, mỗi bên 2 lỗ cắm được tăm thì tốt.
 |
| Biểu tượng sức mạnh của con gà trong việc bảo vệ dân bản người Hà Nhì thôn Kin Chu Phìn, xã Nậm Pung trong lễ cấm bản. |
Con gà chăm chỉ, biểu tượng con gà trống có ý nghĩa sâu sắc và mang tính nhân văn cao cả, đồng thời còn là hiện thân cho người phụ nữ Hà nhì. Phụ nữ Hà Nhì, không ai là không biết trang trí thêu hoa văn hình hoa mào gà (gà trống) trên đôi xà cạp quấn chân. Trên trang phục Hà Nhì ngoài áo, quần, tóc giả, khăn thì xà cạp quấn chân là một điểm nhấn đáng xem. Người Hà Nhì ưa thích văn nghệ, múa hát với các tiết mục như múa hát A đù lu, Ba sa ma (hát múa đón trăng), múa hát Gơ bò gơ… trong ngày lễ, tết. Khi múa, các bà và chị em thực hiện các động tác múa như giơ tay, nâng chân khi đó sẽ làm lộ ra hoa văn mào gà trên chiếc xà cạp quấn ở cổ chân. Các chàng trai Hà Nhì có dịp để dõi theo và những người con gái khéo tay sẽ làm được hình hoa mào gà đều và đẹp, họ sẽ được đánh giá là người khéo léo, chăm chỉ và đó cũng là dịp để nam thanh, nữ tú tìm hiểu, nên duyên chồng vợ.
