Lào Cai hiện có 207 di tích, bao gồm: 01 di tích quốc gia đặc biệt, 34 di tích quốc gia và 172 di tích cấp tỉnh. Giai đoạn 2020 - 2025, nhờ nguồn vốn đầu tư từ Trung ương, địa phương và xã hội hóa, toàn tỉnh đã có 114/207 di tích được tu bổ, tôn tạo (đạt 55%). Trong đó, di tích cấp quốc gia đạt tỷ lệ 73,5%, di tích cấp tỉnh đạt 51,7%.
Sự đầu tư bài bản đã biến các di tích thành điểm đến hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Chỉ tính riêng năm 2025, nguồn thu từ di tích đạt trên 154 tỷ đồng. Đây là tiền đề quan trọng để tỉnh thúc đẩy hình thành hệ sinh thái “kinh tế di sản” mang đặc trưng riêng.
Một trong những giải pháp đột phá là tăng cường phân cấp, gắn trách nhiệm cho cơ sở. Theo Quyết định số 23/2026/QĐ-UBND ngày 17/4/2026 của UBND tỉnh, UBND cấp xã là đơn vị trực tiếp quản lý các di tích trên địa bàn. Đối với các di tích nằm trên địa bàn từ 02 xã, phường trở lên, tỉnh giao một đơn vị chủ trì quản lý chính, các địa phương khác phối hợp thông qua quy chế thống nhất.
Trên cơ sở này, UBND cấp xã chủ động rà soát, thành lập mô hình Ban quản lý chuyên trách hoặc kiêm nhiệm, đảm bảo quản lý hiệu quả và phát huy tối đa tiềm năng, giá trị của di tích. Việc thống nhất mô hình quản lý theo quy định của Luật Di sản văn hóa tạo điều kiện thuận lợi để chính quyền cấp xã chủ động, trách nhiệm trong quản lý di sản.
Trong giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh dự kiến triển khai 21 dự án tu bổ, tôn tạo và chống xuống cấp di tích từ nguồn vốn đầu tư công. Hiện, dự án đền Trung Đô (xã Bảo Nhai) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xác nhận tình trạng xuống cấp để thực hiện các bước phê duyệt. Song song đó, các hạng mục như Miếu Cậu thuộc quần thể đền Đông Cuông (xã Đông Cuông) cũng đang tiếp tục quy trình tu bổ.
Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, Lào Cai chú trọng số hóa tư liệu di sản. Hiện tỉnh đã hoàn thiện số hóa 01 di tích quốc gia đặc biệt và 12 di tích quốc gia. Dữ liệu được tích hợp trên Cổng thông tin điện tử ngành văn hóa http://svhttdl.laocai.gov.vn để phục vụ quản lý và du lịch. Hầu hết các di tích trên địa bàn tỉnh đã thực hiện số hóa thông qua mã QR Code để cung cấp thông tin cho du khách.
Mục tiêu đến năm 2030 theo Đề án số 14 của Tỉnh ủy Lào Cai là: Số hóa 100% di tích quốc gia đặc biệt, 80% di tích quốc gia và các di sản văn hóa phi vật thể. Tỉnh cũng định hướng ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR), tour 360 độ để tăng trải nghiệm cho du khách, tạo sức hấp dẫn bền vững cho di sản Lào Cai.
Tỉnh đang phối hợp rà soát, lập quy hoạch các cụm di tích dọc tuyến du lịch tâm linh sông Hồng và cao tốc Hà Nội - Lào Cai. Hệ thống đền, chùa như đền Đôi Cô (phường Cam Đường), đền Đông Cuông, đền Tuần Quán, đền Nhược Sơn... tiếp tục được quan tâm đầu tư gắn với phát triển kinh tế vùng và khơi thông hạ tầng giao thông.
Vừa qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đề xuất quy hoạch tu bổ, tôn tạo nhiều cụm di tích lịch sử - văn hóa, như: cụm di tích quốc gia đền Đông Cuông, đền Trái Hút, đền Ông (xã Tân Hợp), đền Suối Tiên, Hang São (xã Tân Lĩnh) gắn với phát triển du lịch.
Sau gần 1 năm thực hiện hợp nhất tỉnh và vận hành chính quyền địa phương hai cấp, với sự chỉ đạo sát sao của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh, Lào Cai đang dồn lực hoàn thành các mục tiêu tại Nghị quyết 35-NQ/TU. Trọng tâm là triển khai hiệu quả 17 đề án thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025 - 2030.
Cùng với những đột phá về cơ chế phát triển văn hóa và nguồn lực đầu tư đa dạng, hệ thống di tích, danh thắng của Lào Cai được kỳ vọng sẽ chuyển biến mạnh mẽ. Việc phát huy giá trị chiều sâu gắn với định vị “thương hiệu” di sản bền vững sẽ trở thành động lực quan trọng, đóng góp trực tiếp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của Lào Cai.
