Giữa trùng điệp núi rừng Tây Bắc, nơi những dòng sông bắt nguồn từ đại ngàn, những thửa ruộng bậc thang nối dài trên sườn núi và tiếng khèn, tiếng sáo ngân vang nơi bản làng, Lào Cai hiện lên với vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ và chiều sâu văn hóa được bồi đắp qua lịch sử. Mỗi cộng đồng dân tộc mang một kho tàng ký ức, tri thức và giá trị tinh thần riêng, cùng hòa quyện tạo nên bản sắc Lào Cai đa dạng mà thống nhất, giàu truyền thống và không ngừng vận động, sáng tạo.
Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11/2026 là dịp để nhìn lại và thêm trân trọng những giá trị ấy, tri ân các thế hệ đã gìn giữ, trao truyền di sản và nhận thức sâu sắc hơn trách nhiệm của hôm nay, bởi văn hóa không chỉ thuộc về quá khứ mà còn hiện diện trong đời sống, nuôi dưỡng tâm hồn, định hình nhân cách, gắn kết cộng đồng và tạo nên sức mạnh phát triển bền vững.
Đối với Lào Cai, ý nghĩa ấy càng sâu sắc khi tỉnh bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian địa lý, kinh tế và văn hóa được mở rộng sau hợp nhất. Cùng với những cơ hội mới là yêu cầu nhận diện đầy đủ, bảo tồn hiệu quả các giá trị văn hóa và quan trọng hơn là chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành sức sáng tạo, sinh kế, sự thịnh vượng và hạnh phúc của Nhân dân.
Hội tụ bản sắc, kết tinh giá trị văn hóa…
Lào Cai hôm nay là nơi hội tụ bản sắc của 33 thành phần dân tộc cùng chung sống. Với dân số gần 1,8 triệu người, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 60,9% dân số, tỉnh sở hữu một không gian văn hóa đa dạng, phong phú, được hình thành từ sự giao thoa của nhiều cộng đồng dân cư, nhiều vùng sinh thái và những dòng chảy lịch sử.
Toàn tỉnh hiện có 210 di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng, 60 di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh và trên 150 lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm. Đằng sau những con số ấy là kho tàng tri thức dân gian, phong tục, tập quán, ngôn ngữ, tín ngưỡng, nghề thủ công và nghệ thuật dân gian được các cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đó là không gian văn hóa của người Mông trên những triền núi cao Sa Pa, Bắc Hà, Y Tý, Mù Cang Chải...; là sắc màu thổ cẩm, tiếng khèn, tiếng sáo trong những ngày hội mùa xuân; là những điệu xòe và làn điệu dân ca của đồng bào dân tộc Thái; là những nghi lễ, tri thức dân gian, nghề thủ công của đồng bào Dao, Tày, Giáy và nhiều dân tộc khác. Đó còn là không gian văn hóa tín ngưỡng cộng đồng ở Bảo Hà, Đông Cuông; cảnh quan và đời sống văn hóa ven hồ Thác Bà; những vùng chè cổ thụ, bản làng và tri thức bản địa ở Mường Khương, Suối Giàng, Y Tý... Mỗi vùng đất có một sắc thái, mỗi cộng đồng có một biểu đạt văn hóa riêng. Chính những khác biệt ấy, khi được tôn trọng và kết nối, tạo nên sự phong phú và sức hấp dẫn của văn hóa Lào Cai.
Trong phát triển, điều quan trọng không phải làm cho các vùng văn hóa trở nên giống nhau, mà là tạo điều kiện để mỗi cộng đồng gìn giữ, phát huy bản sắc riêng trong một không gian phát triển chung. Thống nhất trong định hướng, quản lý nhưng không đồng nhất bản sắc; hội nhập, tiếp thu giá trị mới nhưng không đánh mất cội nguồn - Đó phải là nguyên tắc xuyên suốt trong xây dựng và phát triển văn hóa Lào Cai.
Từ gìn giữ di sản đến khơi dậy sức sống văn hóa…
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra yêu cầu mới đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa, con người trong kỷ nguyên mới. Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Đối với Lào Cai, đây vừa là định hướng chiến lược, vừa là yêu cầu đổi mới tư duy và phương thức tổ chức thực hiện. Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã ban hành Kế hoạch số 64-KH/TU ngày 20/3/2026; UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 223/KH-UBND ngày 14/5/2026 để cụ thể hóa các mục tiêu, nhiệm vụ của Nghị quyết. Những chủ trương này thể hiện quyết tâm trong việc xác lập vai trò và vị trí của văn hóa là một trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển toàn diện của quyết tâm của tỉnh.
Trong thực tiễn, nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy di sản đã từng bước gắn với quảng bá hình ảnh địa phương và phát triển du lịch. Chương trình nghệ thuật “Lào Cai - Nơi hội tụ sắc màu Tây Bắc” hay Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò 2026; Festival Khèn Mông Mù Cang Chải hay Lễ hội Cao nguyên Trắng Bắc Hà... với sự tham gia của hàng nghìn người dân và các nghệ nhân đã khẳng định sức sống của văn hóa cộng đồng.
Các đoàn nghệ nhân, nghệ sĩ của tỉnh tham gia biểu diễn, giới thiệu di sản tại nhiều địa phương trong cả nước cũng góp phần lan tỏa bản sắc văn hóa Lào Cai, tăng cường giao lưu, kết nối, trao đổi văn hóa với các tỉnh, thành phố trong cả nước. Đặc biệt, những hoạt động văn hóa gắn với du lịch đang cho thấy khả năng chuyển hóa các giá trị truyền thống thành nguồn lực phát triển. Trong 10 tháng đầu năm 2026, Lào Cai đón trên 10 triệu lượt khách, tổng thu từ khách du lịch đạt trên 45 nghìn tỷ đồng.
Những kết quả du lịch là thành quả chung của nhiều ngành, lĩnh vực, cộng đồng doanh nghiệp và Nhân dân, trong đó, văn hóa tạo nên sức hấp dẫn riêng của Lào Cai.
Du khách không chỉ đến để khám phá cảnh quan thiên nhiên mà còn muốn trải nghiệm đời sống bản địa, thưởng thức ẩm thực, tìm hiểu lễ hội, nghề thủ công và cảm nhận nét chân thành, mến khách của con người nơi đây. Qua đó khẳng định văn hóa vừa là nền tảng thúc đẩy du lịch phát triển bền vững, vừa góp phần tạo giá trị kinh tế, bảo tồn bản sắc và nâng cao lợi ích cộng đồng.
Bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở kiểm kê, lập hồ sơ, tu bổ hay tổ chức trình diễn, mà quan trọng hơn là duy trì môi trường thực hành văn hóa, nuôi dưỡng những người nắm giữ di sản và tạo điều kiện để các thế hệ tiếp nối.
Một điệu múa, làn điệu dân ca chỉ thực sự có sức sống khi còn người thực hành và người muốn học; một nghề truyền thống chỉ có tương lai khi còn người làm nghề, sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường và người thợ có thể sống bằng nghề. Vì vậy, bảo tồn phải đi đôi với phát huy, tạo ra giá trị và để những giá trị ấy quay trở lại nuôi dưỡng cộng đồng. Đó cũng là cách biến di sản thành nguồn lực phát triển mà không đánh đổi bản sắc vì những lợi ích kinh tế trước mắt.
Đưa văn hóa đến gần hơn với mỗi người dân…
Một nền văn hóa phát triển không chỉ được nhận diện qua số lượng di sản, công trình hay các sự kiện lớn, mà trước hết phải được thể hiện trong đời sống thường ngày của nhân dân.
Đối với Lào Cai, nơi có nhiều địa bàn vùng cao, biên giới, đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống phân tán, việc bảo đảm cơ hội tiếp cận và hưởng thụ văn hóa bình đẳng là một yêu cầu đặc biệt quan trọng.
Những năm qua, phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” đã tạo được nền tảng khá rộng. Theo số liệu báo cáo năm 2025, toàn tỉnh có 85% hộ gia đình đạt danh hiệu Gia đình văn hóa; 77% thôn, tổ dân phố đạt danh hiệu văn hóa. Điều quan trọng không chỉ là những tỷ lệ đạt được mà còn là chất lượng, tính bền vững và hiệu quả thực chất của phong trào.
Một nhà văn hóa chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi trở thành điểm sinh hoạt cộng đồng thiết thực, thu hút người dân tham gia thường xuyên, là nơi gặp gỡ, giao lưu, học hỏi, gìn giữ và sáng tạo các giá trị văn hóa tốt đẹp của cộng đồng. Một danh hiệu văn hóa chỉ thực sự có giá trị khi được thể hiện bằng nếp sống văn minh, tình làng nghĩa xóm, tinh thần đoàn kết, ý thức trách nhiệm với cộng đồng và những chuyển biến tích cực trong đời sống hằng ngày.
Cùng với việc sắp xếp, nâng cao hiệu quả thiết chế, tỉnh đang triển khai chính sách hỗ trợ các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, thể thao nòng cốt và khuyến khích phong trào “Mỗi xã, phường có mô hình hay, cách làm hiệu quả phát huy hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở”. Yêu cầu đặt ra là các mô hình phải thực sự phù hợp với nhu cầu người dân, duy trì được hoạt động và tạo ra giá trị lâu dài, tránh hình thức, chạy theo số lượng.
Văn hóa phải đến được với trẻ em ở vùng cao, với người cao tuổi ở các bản làng, với người lao động, với đồng bào ở những nơi còn khó khăn. Khoảng cách về địa lý và điều kiện kinh tế không nên trở thành khoảng cách quá lớn trong cơ hội tiếp cận và hưởng thụ văn hóa. Bảo đảm để mọi người dân đều có cơ hội tham gia, sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa không chỉ góp phần nâng cao đời sống tinh thần mà còn tạo dựng môi trường sống nhân văn, gắn kết cộng đồng, củng cố niềm tin và sự hài lòng của người dân.
Đây cũng là một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chỉ số hạnh phúc của Nhân dân, hướng tới mục tiêu phát triển Lào Cai không chỉ giàu về kinh tế, đậm đà bản sắc mà còn là nơi mỗi người dân được sống vui, sống khỏe, sống hạnh phúc.
Đây cũng là yêu cầu trong xây dựng con người và môi trường văn hóa Lào Cai giai đoạn mới: bắt đầu từ gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng; kết nối không gian văn hóa truyền thống với môi trường số, để các giá trị tốt đẹp thấm sâu vào đời sống.
Khơi dậy sức sáng tạo, đưa văn hóa trở thành động lực phát triển…
Bước vào giai đoạn 2026-2030, Lào Cai đứng trước yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ hơn trong phát triển văn hóa. Đó là yêu cầu nâng cao hiệu quả đầu tư, huy động nguồn lực xã hội, hoàn thiện cơ chế chính sách, phát triển đội ngũ cán bộ văn hóa, quan tâm nghệ nhân và văn nghệ sĩ; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.
Trên hết, cần thống nhất nhận thức: Phát triển văn hóa không phải là nhiệm vụ riêng của ngành Văn hóa mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Cấp ủy phải coi văn hóa là nhiệm vụ lãnh đạo thường xuyên. Chính quyền phải đưa mục tiêu phát triển văn hóa vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Các ngành giáo dục, khoa học và công nghệ, tài chính, xây dựng, du lịch, thông tin và truyền thông phải xác định rõ trách nhiệm của mình. Doanh nghiệp cần được khuyến khích đầu tư vào những sản phẩm, dịch vụ văn hóa có giá trị. Cộng đồng phải được tôn trọng và tham gia quyết định cách thức gìn giữ, phát huy bản sắc.
Với ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trách nhiệm trước hết là chủ động tham mưu, tổ chức thực hiện, đổi mới phương thức quản lý, nâng cao chất lượng hoạt động và tạo môi trường thuận lợi để các nguồn lực văn hóa được phát huy. Trong đó, cần đặc biệt quan tâm đội ngũ những người đang trực tiếp làm văn hóa.
Đó là các nghệ nhân lặng lẽ truyền dạy một làn điệu dân ca, một điệu múa, một nghề thủ công; những văn nghệ sĩ miệt mài sáng tạo tác phẩm; những nhà nghiên cứu, sưu tầm văn hóa dân gian; những cán bộ văn hóa ở cơ sở kiên trì duy trì phong trào, tổ chức hoạt động và kết nối cộng đồng. Những đóng góp ấy có thể không dễ đo đếm trong thời gian ngắn nhưng mang ý nghĩa lâu dài đối với việc gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc và bồi đắp đời sống tinh thần xã hội. Đầu tư cho văn hóa vì thế không chỉ là đầu tư cho công trình, thiết bị hay sự kiện, mà trước hết còn là đầu tư cho con người, năng lực sáng tạo và khả năng trao truyền giá trị qua nhiều thế hệ.
Cùng với đó, cần tiếp tục thúc đẩy chuyển đổi số văn hóa, hình thành cơ sở dữ liệu di sản, phát triển sản phẩm văn hóa số, đưa di sản đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế. Công nghệ phải là phương tiện hỗ trợ bảo tồn, quảng bá và sáng tạo, không thay thế vai trò của cộng đồng hay làm sai lệch các giá trị truyền thống.
Đối với phát triển công nghiệp văn hóa, cần lựa chọn những lĩnh vực Lào Cai có lợi thế như: Nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ, thiết kế, thời trang dân tộc, ẩm thực, nội dung số và du lịch văn hóa. Từ đó, từng bước hình thành những sản phẩm có thương hiệu, có khả năng tham gia thị trường, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
Đây là quá trình lâu dài, đòi hỏi định hướng đúng, cơ chế phù hợp, đầu tư có trọng tâm và sự tham gia của toàn xã hội. Khi được tổ chức khai thác hiệu quả, văn hóa sẽ phát huy đầy đủ hơn vai trò là nguồn lực nội sinh, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững.
Để mạch nguồn văn hóa tiếp tục chảy trong đời sống hôm nay
Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 là dịp để tôn vinh những giá trị tốt đẹp của văn hóa dân tộc, nhưng cũng là dịp để mỗi chúng ta nhìn nhận sâu sắc hơn về trách nhiệm gìn giữ, phát huy và lan tỏa các giá trị văn hóa trong đời sống.
Với đội ngũ văn nghệ sĩ, đó là trách nhiệm tiếp tục sáng tạo những tác phẩm có giá trị, phản ánh chân thực cuộc sống, bồi đắp tâm hồn và khơi dậy niềm tự hào về quê hương, đất nước.
Với các nghệ nhân, đó là hành trình gìn giữ và trao truyền những tri thức, kỹ năng, giá trị tinh thần quý báu của cộng đồng.
Với những người làm công tác văn hóa, đó là sự tận tâm, trách nhiệm, tinh thần đổi mới và khát vọng đưa các chủ trương, chính sách thực sự đi vào cuộc sống.
Với thế hệ trẻ, đó là ý thức tìm hiểu, trân trọng di sản của dân tộc mình, đồng thời chủ động tiếp thu tri thức mới, làm chủ công nghệ và sáng tạo những phương thức lan tỏa văn hóa phù hợp với thời đại.
Với mỗi người dân Lào Cai, trách nhiệm ấy bắt đầu từ những việc làm bình dị: Gìn giữ tiếng nói, phong tục, nếp sống tốt đẹp; xây dựng gia đình hạnh phúc, cộng đồng đoàn kết, môi trường sống văn minh, nhân ái.
Trong dòng chảy của thời gian, nhiều điều có thể đổi thay. Những bản làng sẽ có thêm những con đường mới, những đô thị sẽ tiếp tục mở rộng, phương thức sản xuất và sinh hoạt sẽ ngày càng hiện đại nhưng điều làm nên sức sống lâu bền của một vùng đất chính là những giá trị văn hóa được gìn giữ, trao truyền và tiếp nối qua các thế hệ. Lào Cai đang bước vào một chặng đường phát triển mới với nhiều thời cơ, khát vọng và trách nhiệm. Trên chặng đường ấy, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội, mà còn là nguồn cảm hứng sáng tạo, nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng thúc đẩy phát triển bền vững.
Điều chúng ta hướng tới không chỉ là có thêm những công trình văn hóa, lễ hội hay sản phẩm du lịch hấp dẫn, mà quan trọng hơn là xây dựng một Lào Cai giàu bản sắc, nơi mỗi người dân được sống hạnh phúc trong môi trường văn hóa tốt đẹp, được tiếp cận và thụ hưởng các giá trị văn hóa đầy đủ hơn; mỗi cộng đồng thêm tự hào về bản sắc của mình; mỗi nghệ nhân, văn nghệ sĩ có điều kiện sáng tạo, cống hiến; các giá trị di sản được gìn giữ, trao truyền và phát huy bằng chính sức sống của cộng đồng.
Khi văn hóa thực sự thấm sâu vào đời sống, khi sức sáng tạo của con người được khơi dậy và những giá trị truyền thống được tiếp nối bằng tinh thần của thời đại, văn hóa sẽ trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng để Lào Cai phát triển nhanh, bền vững, giàu bản sắc và mang lại cuộc sống ngày càng hạnh phúc cho Nhân dân.
Đó cũng chính là khát vọng mà Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 khơi dậy: Để văn hóa không chỉ là niềm tự hào về quá khứ, mà còn là sức mạnh của hiện tại và nguồn lực cho tương lai; góp phần xây dựng Lào Cai phát triển “Xanh, hài hòa, bản sắc, hạnh phúc”.