Từ Y Tý đến Hà Nội: Tiếp nối mạch nguồn di sản nhà Hà Nhì

“Giữ” cho di sản dân tộc

"Chúng ta đang đứng trước ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì, tỉnh Lào Cai - một công trình kiến trúc dân gian đặc sắc của miền núi phía Bắc. Giá trị công trình không chỉ biểu hiện ở kỹ thuật xây dựng độc đáo mà còn là sự kết tinh của tri thức dân gian mà người dân kiến tạo và trao truyền qua nhiều thế hệ, cùng với đó là khả năng thích ứng tuyệt vời của người Hà Nhì với môi trường sinh thái" - Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, PGS. TS. Lê Hải Đăng mở đầu tọa đàm Hành trình di sản: câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì chiều 28/4.

Ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì ở Y Tý, Lào Cai được phục dựng trong khuôn viên Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam từ năm 2004, trở thành một trong những công trình kiến trúc dân gian đặc sắc, giới thiệu bản sắc văn hóa vùng cao biên giới Lào Cai tới du khách trong và ngoài nước.

Đến trung tuần tháng 4/2026, công trình được tu sửa định kỳ nhằm bảo đảm tính nguyên gốc, chân xác, toàn vẹn và bền vững của di sản. Các hạng mục gồm gia cố bộ khung mái, đan lại dát sàn trần, lợp mái mới, trát lại tường và dựng lại cây đu truyền thống.

Trong đợt trùng tu này, Bảo tàng tiếp tục kiên định áp dụng triệt để nguyên tắc khắt khe: bảo đảm tính nguyên gốc, tính chân xác, tính toàn vẹn và sự bền vững của di sản.

Đối với người Hà Nhì, kỹ thuật trình tường bằng đất và mái cỏ gianh không đơn thuần là kỹ năng xây dựng cơ bản. Đó là giải pháp kiến trúc minh chứng cho sự thích ứng của con người trước khí hậu khắc nghiệt vùng cao. Sự gắn kết vật liệu truyền thống, kỹ thuật thủ công không chỉ bảo toàn diện mạo công trình, mà còn giữ trọn vẹn giá trị văn hóa phi vật thể. Đó là thế giới quan, là lối ứng xử đầy tôn trọng của cộng đồng với môi trường tự nhiên.

Theo PGS. TS. Lê Hải Đăng, ở Bảo tàng, mỗi công trình đều mang theo câu chuyện của tộc người. "Giá trị di sản ở con người - chủ thể kiến tạo văn hóa. Họ là nhân tố then chốt, quyết định thành công của mọi dự án bảo tồn. Họ là người 'viết tiếp' câu chuyện di sản bằng chính đôi tay khéo léo và tri thức cộng đồng".

Năm 2004, với sự tài trợ của Đại sứ quán Phần Lan, dự án phục dựng ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì trong khuôn viên Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam chính thức khởi động. TS. Vi Văn An, người trực tiếp đi nghiên cứu, sưu tầm và phục dựng công trình nhớ lại chuyến đi thực địa mùng 6 Tết khi ấy. Ông và các cộng sự lên vùng Y Tý (Lào Cai), mời được 20 người thợ Hà Nhì xuống Thủ đô. Lễ khởi công diễn ra ngày 19/2/2004 với đầy đủ nghi thức tín ngưỡng truyền thống của người Hà Nhì.

TS. Vi Văn An nhớ lại, thử thách lớn nhất lúc đó nằm ở chất liệu làm nhà. Ở bản làng, đất đai sẵn có, nhưng tại Hà Nội, việc tìm ra loại đất đạt chuẩn là cả một kỳ công. “Chúng tôi phải lên tận Hòa Bình mới tìm được đất sét và đá phù hợp. Để làm được ngôi nhà rộng chừng 80m2, cao 4m, với độ dày tường lên tới 45cm, cần đến 150 khối đất, 14 khối đá, cùng rất nhiều đá hộc và tre tươi luồn bên trong cốt tường. Cỏ tranh đã khó tìm, đất chuẩn lại càng khó hơn...”.

Vượt qua rào cản vật lý, ngôi nhà đã trở thành mảnh ghép văn hóa mang đậm hơi thở của núi rừng Tây Bắc giữa lòng Hà Nội.

Dòng chảy tiếp nối thế hệ

Trong đợt sửa chữa lần này, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mời 5 người thợ Hà Nhì từ thôn Lao Chải, xã Y Tý, Lào Cai tham gia. Việc đưa cộng đồng về trùng tu là phương thức tối ưu để "đánh thức" tri thức bản địa, trao quyền cho người dân tự giới thiệu văn hóa của chính mình.

PGS. TS. Lê Hải Đăng nhắc lại cách đây 25 năm, những nghệ nhân lão luyện như cụ Ly Sự Đo, Phà Mờ Thó đã đặt nền móng đầu tiên cho công trình tại Bảo tàng. Hôm nay, con trai của các cụ trở lại, đứng đúng vị trí cha mình từng đứng, cầm đúng dụng cụ cha mình từng dùng để tiếp nối công việc gìn giữ nếp nhà.

"Sự xuất hiện của những người thợ trẻ không chỉ là chuyển giao kỹ thuật cầm tay chỉ việc, mà còn trao truyền lòng tự hào, trách nhiệm đối với bản sắc dân tộc. Đây chính là mục tiêu cao nhất của bảo tồn: di sản sẽ sống mãi khi nó được thẩm thấu và tiếp nối qua các thế hệ", PGS. TS. Lê Hải Đăng nói.

Đứng trước công trình mang dấu ấn gia đình và dân tộc, anh Phà Thó Suy xúc động: “Trong bối cảnh nhà truyền thống tại Y Tý đang mai một, việc thực hành lại kỹ thuật của cha ông không chỉ là công việc, mà là trách nhiệm của thế hệ chúng tôi làm sao giữ gìn bản sắc cho mai sau”.

Cùng chung mạch cảm xúc, anh Phu Đo Xe chia sẻ được tham gia tu sửa ngôi nhà tại Bảo tàng, anh thấy tự hào và ý thức sâu sắc hơn về trách nhiệm bảo vệ di sản ngay tại quê hương. "Hiện nay, nhà trình tường tại Y Tý đã thay đổi nhiều do thiếu hụt nguyên vật liệu tự nhiên, dẫn đến mai một kỹ thuật làm nhà truyền thống. Việc ngôi nhà được gìn giữ và trưng bày tại Bảo tàng giúp lớp trẻ ý thức rõ hơn về trách nhiệm bảo tồn bản sắc văn hóa của dân tộc mình tại địa phương".