Trong căn nhà sàn truyền thống, dù đã ngoài 70 tuổi, hằng ngày, Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Tương Lai vẫn miệt mài bên trang sách. Ông cần mẫn ghi chép, sưu tầm từng câu hát, từng phong tục, từng nét văn hóa của dân tộc mình.
Sinh ra và lớn lên bên tả ngạn sông Chảy, vùng đất sơn thủy hữu tình, nơi cộng đồng người Tày quần tụ bao đời, ông Lai sớm được nuôi dưỡng trong những lời ru, điệu khắp, Coọi, Phong slư, Khảm hải… của mẹ, của các bậc cao niên. Với ông, văn hóa Tày đã trở thành máu thịt, là một phần không thể tách rời của cuộc sống.
Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Tương Lai chia sẻ: “Tôi chỉ mong có thể truyền lại tiếng nói, làn điệu dân ca của cha ông cho lớp trẻ, để văn hóa Tày không bị mai một. Với tôi, giữ gìn bản sắc không chỉ là tình yêu mà còn là trách nhiệm với cộng đồng, với thế hệ mai sau”.
Với tâm niệm ấy, năm 2015, ông cùng các nghệ nhân cao tuổi trong xã thành lập và duy trì Câu lạc bộ Dân ca các dân tộc xã Yên Thành. Các thành viên sưu tầm, biên dịch, sáng tác lời mới cho các làn điệu dân ca, góp phần làm sống lại những giá trị truyền thống và lan tỏa tới thế hệ trẻ.
Không chỉ là Nghệ nhân Ưu tú, ông Hoàng Tương Lai còn là cây bút tâm huyết với văn hóa dân tộc thiểu số. Đến nay, ông đã xuất bản hơn chục đầu sách ở nhiều thể loại như: truyện ngắn, truyện ký, thơ, sưu tầm, dịch thuật. Các tác phẩm như “Cây sẹt trổ hoa”, “Chõ xôi trưa ấy”, “Quà quê núi”, “Sông Chảy, những nét hoa văn”, hay các công trình sưu tầm truyện cổ, tín ngưỡng… đều mang đậm hơi thở đời sống và văn hóa Tày.
Nếu Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Tương Lai là người hệ thống hóa di sản, thì nghệ nhân Hoàng Ngọc Thành lại là người “gieo mầm” tình yêu văn hóa cho thế hệ trẻ. Yêu văn hóa Tày và sở hữu chất giọng tốt, ông Thành đã học và thuộc nhiều làn điệu dân ca của dân tộc mình. Ông từng đoạt giải Nhì tại Liên hoan hát Then, đàn Tính các dân tộc Tày, Nùng, Thái toàn quốc lần thứ VI, năm 2018.
Trong căn nhà nhỏ của mình, nhiều năm nay ông mở lớp dạy hát Then, đàn Tính miễn phí cho các bạn trẻ. Những buổi học không bảng đen, không giáo án cầu kỳ, chỉ có tiếng đàn, lời hát và sự kiên trì của người thầy, người học. Từ cách cầm đàn, bấm phím đến ghép lời hát, từng động tác đều được ông hướng dẫn tỉ mỉ, kiên nhẫn. Nhờ sự chỉ bảo tận tình ấy, các em dần dần thành thạo trong từng ngón đàn, câu hát, thêm hiểu và thêm yêu văn hóa của dân tộc mình. Em Phương Ngọc Hân chia sẻ: “Em học lớp thầy Thành được hơn 2 năm và đến nay đã biết khá nhiều bài Then. Biết hát Then, em được đi biểu diễn ở nhiều nơi nên rất tự hào. Ở nhà, em cũng thường hát cho ông bà, gia đình nghe”.
Từ năm 2022 đến nay, ông Thành đã tham gia cộng sự, truyền dạy dân ca Tày cho gần 200 học viên. Không chỉ dạy hát, ông còn dịch lời Then sang tiếng phổ thông để các em dễ tiếp cận.
“Nhiều làn điệu dân ca đang dần mai một, nên chúng tôi cố gắng khôi phục lại Then cổ, hát quan làng, hát Coọi… Nếu không có người truyền dạy thì văn hóa sẽ mất đi. Tôi học từ các cụ, giờ phải truyền lại cho đời sau để các cháu còn biết, còn hát”, ông Thành tâm huyết chia sẻ.
Không chỉ hiện diện trong những làn điệu dân ca, văn hóa Tày còn được gìn giữ qua từng nếp áo, tấm vải, qua đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ. Bà Vi Thị Linh, dù đã ngoài 80 tuổi, vẫn miệt mài với nghề may trang phục truyền thống. Những bộ áo chàm giản dị, không cầu kỳ hoa văn nhưng lại toát lên vẻ tinh tế, nền nã và bản sắc riêng của người Tày.
Trang phục truyền thống của người Tày thường sử dụng vải bông nhuộm chàm, thiết kế đơn giản nhưng hài hòa. Phụ nữ mặc áo 5 thân, thắt lưng, đeo xà tích, kết hợp khăn đội đầu và trang sức. Ngày nay, những bộ trang phục ấy dù đã được cách tân nhưng vẫn giữ được những nét truyền thống và được sử dụng trong các dịp lễ, Tết, sinh hoạt văn nghệ hay sự kiện của thôn, xã.
Hằng ngày, bên chiếc máy may cũ, bà Linh vẫn tỉ mỉ hoàn thiện từng bộ trang phục cho khách hàng. Với bà, mỗi sản phẩm không chỉ là công việc mưu sinh mà còn là niềm vui khi văn hóa dân tộc được gìn giữ và lan tỏa.
Để truyền nghề cho thế hệ sau, bà tham gia Câu lạc bộ liên thế hệ thôn Xuân Lai, trực tiếp dạy may cho lớp trẻ. Hơn 50 năm gắn bó với nghề, bà không nhớ mình đã dạy nghề cho bao nhiêu người, chỉ mong rằng mỗi người được học sẽ tiếp tục truyền lại cho người khác, để nghề may trang phục dân tộc Tày không bị mai một.
Nhận thức rõ vai trò của văn hóa trong đời sống cộng đồng, những năm qua, chính quyền xã Yên Thành đã triển khai nhiều giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Tày. Trong đó, việc thành lập và duy trì các câu lạc bộ văn hóa dân gian, câu lạc bộ liên thế hệ được xem là hướng đi hiệu quả. Các câu lạc bộ không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa mà còn là nơi các thế hệ gặp gỡ, trao truyền giá trị. Cùng với đó, địa phương phối hợp tổ chức các lớp truyền dạy, hỗ trợ kinh phí hoạt động, tạo điều kiện để nghệ nhân tham gia giảng dạy, biểu diễn trong các sự kiện văn hóa.
Công tác sưu tầm, kiểm kê, bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể cũng được chú trọng. Các làn điệu Then, Khắp Coọi, nghi lễ truyền thống… được ghi chép, lưu giữ và từng bước đưa vào đời sống sinh hoạt cộng đồng. Ông Phùng Ngọc Tuấn, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Yên Thành cho biết: “Trong thời gian tới, địa phương xác định tiếp tục đẩy mạnh công tác bảo tồn theo hướng “sống hóa” di sản, gắn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng và sinh kế cho người dân. Trọng tâm là mở rộng các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ, tôn vinh và quan tâm đến đội ngũ nghệ nhân, đồng thời đưa các giá trị văn hóa Tày vào trường học, lễ hội và các hoạt động trải nghiệm. Bên cạnh đó, sẽ chú trọng việc gắn văn hóa truyền thống với phát triển kinh tế, đặc biệt là du lịch hồ Thác Bà, qua đó tạo thêm không gian để di sản được lan tỏa và gìn giữ trong đời sống hiện đại”.
Giữa những đổi thay nhanh chóng của đời sống hôm nay, việc gìn giữ bản sắc dân tộc chưa bao giờ là điều dễ dàng. Nhưng ở vùng đất Yên Thành, mạch nguồn văn hóa Tày vẫn đang được nuôi dưỡng từng ngày bởi những con người tâm huyết. Chính họ là những chủ thể của văn hóa, góp phần để các giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ cho mai sau.
