Căng và Đồn Nghĩa Lộ là chứng tích ghi dấu tinh thần đấu tranh kiên cường của các thế hệ cha anh. Đầu thế kỷ XX, thực dân Pháp xây dựng bộ máy cai trị, hệ thống đồn bốt và nhà tù để đàn áp phong trào cách mạng. Căng Nghĩa Lộ được mở rộng, nâng cấp thành nhà tù cấp Đông Dương giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng.
Chiều 17/3/1945, cuộc phá Căng vượt ngục của các tù nhân chính trị diễn ra trong điều kiện gian khổ. Sau khi tái chiếm Nghĩa Lộ năm 1947, thực dân Pháp củng cố hệ thống đồn bốt biến nơi đây thành cứ điểm quân sự quan trọng ở Tây Bắc.
Năm 1952, Nghĩa Lộ được Trung ương Đảng và Quân ủy Trung ương chọn làm hướng tiến công mở màn Chiến dịch Tây Bắc. Quân và dân ta giành thắng lợi, giải phóng Nghĩa Lộ, mở cửa ngõ tiến vào vùng Tây Bắc.
Ngày 27/9/1996, Căng và Đồn Nghĩa Lộ được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Công tác tôn tạo đã được quan tâm, song một số khu vực không còn giữ được không gian tổng thể ban đầu do những biến động trong sử dụng đất. Việc tôn tạo chưa đồng bộ cũng ảnh hưởng đến cảnh quan và tính toàn vẹn của di tích.
Cùng với di tích này, Khu tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh là địa chỉ đỏ tiêu biểu trong đời sống tinh thần của người dân địa phương. Công trình khởi công tháng 7/1982 với tên gọi “Vườn quả Bác Hồ”. Ngày 14/7/1997, Khu tưởng niệm được công nhận thuộc hệ thống Bảo tàng Hồ Chí Minh, trở thành chi nhánh thứ 13 trong toàn quốc và là chi nhánh duy nhất tại Tây Bắc. Mỗi năm, nơi đây đón trên 10.000 lượt Nhân dân, du khách đến tham quan, dâng hương tưởng nhớ Bác.
Nếu di tích lịch sử lưu giữ ký ức của vùng đất thì nhà sinh hoạt cộng đồng là nơi văn hóa hiện diện trong đời sống thường ngày. Những câu khắp, điệu xòe, trò chơi dân gian và phong tục truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây là nơi người dân gặp gỡ, giao lưu, tổ chức hoạt động văn nghệ, đồng thời giúp lớp trẻ tiếp xúc với di sản dân tộc.
Nghệ nhân Điêu Thị Xiêng ở tổ dân phố 2, phường Nghĩa Lộ chia sẻ: “Đánh thức sức sống nhà sinh hoạt cộng đồng không chỉ là sửa chữa công trình hay trang bị cơ sở vật chất. Quan trọng hơn là khơi dậy nhu cầu sinh hoạt văn hóa tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ, duy trì câu lạc bộ văn nghệ dân gian và tổ chức hoạt động định kỳ. Khi người dân thực sự là chủ thể, nhà sinh hoạt cộng đồng mới trở thành nơi văn hóa được thực hành, gìn giữ và phát triển”.
Theo ông Nguyễn Việt Chung - Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Nghĩa Lộ, những năm trước đây, thị xã Nghĩa Lộ (cũ) đã quan tâm huy động nguồn lực, đầu tư phát triển các công trình văn hóa. Tuy nhiên, để các thiết chế trở thành điểm nhấn có sức lan tỏa rộng, nỗ lực riêng lẻ ở cấp cơ sở là chưa đủ mà cần tầm nhìn tổng thể, dài hạn gắn bảo tồn với phát huy giá trị và khai thác hợp lý tiềm năng du lịch văn hóa.
Trước hết, các thiết chế văn hoá đặc biệt này cần được rà soát hiện trạng, quy hoạch bảo tồn, tôn tạo đồng bộ, gìn giữ không gian lịch sử và cảnh quan. Đối với Khu tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, cần nâng cấp trưng bày, số hóa tư liệu, tăng cường quảng bá và kết nối với chương trình giáo dục truyền thống; nhà sinh hoạt cộng đồng cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp, khuyến khích người dân tổ chức hoạt động văn hóa, duy trì thực hành di sản và trao truyền tri thức dân gian.
Cùng với nguồn lực đầu tư, cơ chế quản lý, vận hành cũng cần được chú trọng, bởi công trình khang trang nhưng thiếu hoạt động thường xuyên khó tạo sức sống bền vững. Khi thiết chế gắn với nhu cầu cộng đồng, có chương trình thiết thực và sự tham gia của người dân, giá trị công trình sẽ vượt ra ngoài giới hạn vật chất; đồng thời, kết nối các địa chỉ lịch sử, không gian văn hóa cộng đồng với du lịch trải nghiệm.
Du khách đến Mường Lò không chỉ thưởng thức điệu xòe, khám phá văn hóa dân tộc Thái mà còn tìm hiểu lịch sử cách mạng, gặp gỡ nghệ nhân và trải nghiệm cuộc sống bản làng. Sự kết nối ấy tạo hành trình giàu chiều sâu, đồng thời mở thêm cơ hội phát triển kinh tế từ giá trị văn hóa địa phương.
“Đánh thức” sức sống những thiết chế văn hóa Mường Lò, suy cho cùng là đánh thức những giá trị hiện hữu trong lịch sử và đời sống cộng đồng. Điều đó đòi hỏi đầu tư đủ tầm, cách làm phù hợp và sự chung tay của các cấp, các ngành cùng Nhân dân địa phương. Khi ấy những thiết chế sẽ trở thành điểm tựa tinh thần: nơi quá khứ được gìn giữ, hiện tại được bồi đắp và bản sắc Mường Lò tiếp tục trao truyền cho các thế hệ mai sau.
