Khi những vòng xòe nối dài trong ánh lửa đêm Mường Lò, khi tiếng khèn, tiếng trống vang lên giữa không gian núi rừng, người ta không chỉ cảm nhận nhịp điệu của lễ hội mà còn thấy nhịp chuyển mình của một đô thị trẻ. Ở đó, văn hóa không còn là ký ức được gìn giữ mà đang trở thành nguồn lực phát triển - ngành kinh tế đặc biệt. Phường Nghĩa Lộ hôm nay đang mạnh dạn lựa chọn con đường ấy: phát triển “công nghiệp văn hóa” như bước đột phá mới trong chiến lược phát triển bền vững.
Khái niệm “công nghiệp văn hóa” vốn không còn xa lạ trên thế giới nhưng với địa phương giàu truyền thống như Nghĩa Lộ, đó là cách tiếp cận mới mẻ và đầy triển vọng. “Công nghiệp văn hóa” là ngành kinh tế lấy tài nguyên văn hóa làm nền tảng, lấy sáng tạo làm giá trị cốt lõi và vận hành theo phương thức sản xuất hiện đại để tạo ra sản phẩm hàng hóa, dịch vụ mang bản sắc riêng.
Nhận diện rõ thế mạnh của mình, phường Nghĩa Lộ xác định: văn hóa không chỉ để bảo tồn mà còn để phát triển; không chỉ là “di sản” mà còn là “tài sản”. Tài nguyên ấy chính là nghệ thuật, lễ hội, phong tục, kiến trúc, ẩm thực, tri thức bản địa… được bồi đắp qua bao thế hệ đồng bào Thái Mường Lò. Nói đến Nghĩa Lộ là nói đến Nghệ thuật Xòe Thái - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đó là những vòng xòe đoàn kết, xòe vòng, xòe tiến lùi… thấm đẫm tinh thần cộng đồng.
Bên cạnh đó là Di sản văn hóa quốc gia hội Hạn Khuống - không gian sinh hoạt văn hóa đặc sắc, nơi trai gái Thái gửi gắm tình yêu qua lời hát, câu Khắp. Không chỉ là “vùng đất của lễ hội”, Nghĩa Lộ còn là nơi hội tụ nhiều di tích lịch sử - văn hóa có giá trị, như: Khu tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Nghĩa Lộ, chi nhánh thứ 13 của hệ thống Bảo tàng Hồ Chí Minh trên cả nước; Khu di tích lịch sử Căng và đồn Nghĩa Lộ; đền Cầm Hánh… Tất cả tạo nên một quần thể giá trị vừa giàu chiều sâu lịch sử, vừa giàu tiềm năng khai thác.
Ngay sau khi đi vào hoạt động theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phường Nghĩa Lộ đã xây dựng định hướng quy hoạch các “sản phẩm văn hóa” đặc trưng. Điều đáng nói là tư duy phát triển không dừng lại ở tổ chức lễ hội hay biểu diễn đơn lẻ mà hướng tới hình thành chuỗi sản phẩm có tính giải trí, sáng tạo, thương mại và có thể nhân rộng theo phương thức sản xuất hiện đại.
Ông Đinh Anh Tuấn - Phó Chủ tịch UBND phường Nghĩa Lộ cho biết: “Phường đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của Nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ đối với di sản nghệ thuật xòe Thái. Chúng tôi biên tập, xây dựng phim tư liệu, video, phát sóng trên hệ thống truyền thanh, truyền hình và các nền tảng số để quảng bá rộng rãi. Đồng thời, khuyến khích sáng tác về nét đẹp của xòe Thái trong đời sống người dân Mường Lò”. Cách làm ấy cho thấy, “công nghiệp văn hóa” không chỉ là câu chuyện biểu diễn mà còn là câu chuyện truyền thông, số hóa, xây dựng thương hiệu. Di sản được “kể lại” bằng ngôn ngữ hiện đại để tiếp cận công chúng rộng hơn, đặc biệt là du khách trẻ. Hằng năm, vào các dịp lễ lớn, phường tổ chức thi trình diễn xòe Thái và đưa vào các hội diễn nghệ thuật quần chúng; lồng ghép trong Lễ hội Văn hóa - Du lịch Mường Lò thường niên… Những hoạt động này vừa là môi trường thực hành di sản, vừa là “sân khấu” để văn hóa bước ra thị trường du lịch.
Một trong những bước đi đáng chú ý là xây dựng tour, tuyến trải nghiệm gắn với xòe Thái, hình thành “Hành trình di sản xòe Thái”. Du khách không chỉ xem múa xòe mà còn được sống trong không gian văn hóa Thái: ở nhà sàn, mặc trang phục truyền thống, thưởng thức ẩm thực địa phương, tham gia lễ hội Rằm tháng Giêng, lễ Xên bản, Xên mường… Việc kết nối di sản với địa danh, lễ hội và sản phẩm du lịch tạo thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Khi đó, xòe Thái không chỉ là tiết mục biểu diễn mà trở thành “trục chính” để phát triển dịch vụ lưu trú, ẩm thực, bán hàng lưu niệm, hướng dẫn viên, truyền thông số…
Song song với phát triển du lịch, phường chú trọng xây dựng các câu lạc bộ, đội văn nghệ thôn, bản; đưa xòe Thái vào giảng dạy trong trường học; duy trì hoạt động của Hội Bảo tồn tri thức bản địa.
Hiệu quả rõ nét nhất của phát triển công nghiệp văn hóa chính là tạo sinh kế cho người dân. Nhiều homestay trên địa bàn như: Tông Poọng, Khương Trinh, Phượng Luật… hoạt động hiệu quả, mỗi năm đón hàng trăm nghìn lượt du khách. Những nếp nhà sàn truyền thống được cải tạo khang trang nhưng vẫn giữ kiến trúc nguyên bản; những bữa cơm lam, thịt lợn gác bếp, rượu cần… trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn. Nhiều sản phẩm đặc trưng như: thổ cẩm, gạo Séng cù, bánh chưng đen được xây dựng thương hiệu OCOP vừa nâng cao thu nhập cho người dân, vừa trở thành “đại sứ văn hóa” của vùng Mường Lò. Điều đáng nói, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở Nghĩa Lộ đang diễn ra theo hướng bền vững: từ nông nghiệp thuần túy sang thương mại - dịch vụ nhưng không đánh mất bản sắc. Văn hóa trở thành “hồn cốt” của phát triển đô thị.
Phát triển “công nghiệp văn hóa” không phải là phong trào nhất thời. Đây là chiến lược dài hơi, đòi hỏi cơ chế, chính sách phù hợp để khuyến khích đầu tư, hỗ trợ nghệ nhân, bảo vệ bản quyền, cải thiện môi trường kinh doanh dịch vụ văn hóa. Thực tế cho thấy, không chỉ phường Nghĩa Lộ mà nhiều địa phương trong tỉnh đã bước đầu kết hợp phát triển văn hóa với kinh tế và đạt hiệu quả tích cực.
Tuy nhiên, để “công nghiệp văn hóa” thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, cần tiếp tục hoàn thiện quy hoạch, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng thương hiệu chuyên nghiệp. Bởi lẽ, văn hóa nếu chỉ dừng lại ở trình diễn sẽ khó tạo đột phá; nhưng khi được tổ chức, đầu tư và vận hành theo chuỗi giá trị, văn hóa có thể trở thành “sức mạnh mềm” quan trọng, góp phần khẳng định thương hiệu địa phương, thậm chí thương hiệu quốc gia.
Phường Nghĩa Lộ đang đổi thay từng ngày: những tuyến phố khang trang, những dịch vụ sôi động, những lễ hội rực rỡ sắc màu. Nhưng giữa nhịp sống hiện đại ấy, điệu xòe vẫn nối dài, lửa hội vẫn cháy đỏ giữa đêm Mường Lò. Từ vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, Nghĩa Lộ đang vươn mình trở thành đô thị văn minh, hiện đại nhưng không đánh mất “hồn cốt” dân tộc. “Công nghiệp văn hóa”, vì thế, không chỉ là một khái niệm kinh tế mà là lời cam kết: phát triển phải đi cùng gìn giữ; đổi mới phải bắt rễ từ bản sắc.
Trong những vòng xòe bất tận ấy, người ta nhận thấy tương lai đang mở ra. Đó là nơi văn hóa không chỉ được bảo tồn trong ký ức mà được sống, được sáng tạo và được chuyển hóa thành động lực phát triển bền vững cho Nghĩa Lộ hôm nay và mai sau.
Trình bày: Thanh Ba
