Sau 36 tháng được công nhận, các sản phẩm OCOP bước vào giai đoạn đánh giá, phân hạng lại - chặng đường không chỉ kiểm định chất lượng sản phẩm, mà còn thử thách khả năng duy trì, hoàn thiện và phát triển bền vững của các chủ thể ở khu vực nông thôn.
Trong quá trình triển khai Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), Lào Cai đã từng bước khẳng định vai trò của OCOP trong phát triển kinh tế nông thôn, nâng tầm nông sản bản địa và tạo sinh kế cho người dân. Đến nay, toàn tỉnh có 605 sản phẩm OCOP đạt từ 3 đến 5 sao, cho thấy sự vào cuộc tích cực của các địa phương và chủ thể sản xuất. Tuy nhiên, OCOP không phải là danh hiệu mang tính lâu dài. Theo quy định, sau thời hạn 36 tháng kể từ ngày được công nhận, các sản phẩm phải thực hiện đánh giá, phân hạng lại nếu muốn tiếp tục sử dụng nhãn hiệu OCOP. Đây là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm chất lượng, uy tín của chương trình và hướng tới phát triển bền vững.
Toàn tỉnh hiện có 102 sản phẩm OCOP của 42 xã, phường đến thời hạn phải đánh giá, phân hạng lại. Thực tế này không chỉ tạo áp lực về khối lượng công việc đối với cơ quan quản lý, mà còn là phép thử đối với các chủ thể sản xuất quy mô vừa và nhỏ khi bước vào giai đoạn “giữ sao”. Bởi, quy trình đánh giá lại không hề đơn giản. Ngoài việc duy trì các tiêu chí đã đạt được, nhiều yêu cầu được đặt ra cao hơn so với lần đánh giá ban đầu, nhất là các tiêu chí liên quan đến chất lượng, vùng nguyên liệu và tính ổn định của sản phẩm.
Thực tế đã ghi nhận những trường hợp sản phẩm không duy trì được hạng sao do không bảo đảm tiêu chuẩn vùng trồng theo quy định. Điều này cho thấy, chỉ cần một "mắt xích" trong chuỗi giá trị bị buông lỏng, "ngôi sao" OCOP có thể rời khỏi bao bì khi bước vào kỳ đánh giá lại.
Điều khiến nhiều đơn vị băn khoăn khi đến kỳ đánh giá lại không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là chi phí. Để hoàn thiện hồ sơ, các chủ thể phải tự chi trả nhiều khoản như kiểm nghiệm an toàn thực phẩm, hoàn thiện hồ sơ truy xuất nguồn gốc, điều chỉnh bao bì, nhãn mác, thậm chí thuê tư vấn chuyên môn. Trong khi đó, hiện chưa có cơ chế hỗ trợ kinh phí trực tiếp cho hoạt động đánh giá lại, khiến không ít cơ sở gặp khó khăn trong cân đối nguồn lực, tạo thêm áp lực đối với các chủ thể sản xuất quy mô nhỏ.
Tại xã Xuân Ái, sản phẩm “Chuối ngự tiến Yên Hợp sấy dẻo” của Hợp tác xã sản xuất, kinh doanh dịch vụ nông - lâm nghiệp Cường Vui được công nhận OCOP 3 sao năm 2022 hiện đã đến thời hạn đánh giá lại theo quy định. Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Cao Cường, đại diện hợp tác xã cho biết, trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, đơn vị hiện chưa có kế hoạch tham gia đánh giá lại trong giai đoạn này, mà tập trung cho hoạt động sản xuất theo hướng phù hợp với điều kiện thực tế.
Không riêng ông Nguyễn Cao Cường, nhiều chủ thể cũng “đắn đo” khi tham gia đánh giá lại OCOP. OCOP giúp sản phẩm nâng cao giá trị và thuận lợi hơn trong tiêu thụ, tuy nhiên, việc duy trì các điều kiện, tiêu chí theo quy định trong khi thị trường còn nhiều biến động khiến không ít chủ thể phải cân nhắc kỹ trước khi tiếp tục tham gia. Trong bối cảnh đó, nhiều chủ thể đã đặt lên bàn cân giữa việc duy trì danh hiệu và hiệu quả kinh tế của hoạt động sản xuất.
Bên cạnh các chủ thể sản xuất, đội ngũ cán bộ phụ trách OCOP ở cơ sở cũng gặp không ít khó khăn. Phần lớn cán bộ cấp xã kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ, trong khi OCOP là chương trình có yêu cầu chuyên môn cao, liên quan đến nhiều tiêu chí kỹ thuật. Việc hướng dẫn, hỗ trợ các chủ thể hoàn thiện hồ sơ đánh giá lại vì thế cũng còn lúng túng, nhất là trong bối cảnh sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy ở địa phương.
Một thực tế khác đặt ra là chính sách hỗ trợ hiện nay vẫn tập trung nhiều cho khâu xây dựng sản phẩm mới, trong khi việc duy trì và nâng cao chất lượng các sản phẩm đã được công nhận chưa được quan tâm tương xứng. Điều này dễ tạo ra nguy cơ chạy theo số lượng, trong khi mục tiêu cốt lõi của OCOP là phát triển bền vững. Việc một sản phẩm không duy trì được hạng sao không chỉ gây thiệt hại cho chủ thể, mà còn liên quan đến nguồn lực xã hội đã đầu tư, đặt ra yêu cầu cần chú trọng hơn đến khâu “nuôi dưỡng” thay vì chỉ “khai sinh” sản phẩm OCOP.
Đánh giá lại OCOP cũng là cơ chế sàng lọc cần thiết. Khi sản phẩm không duy trì được chất lượng, không thích ứng với yêu cầu mới hoặc không còn phù hợp với thị trường, việc bị đào thải là điều khó tránh khỏi. Đây cũng là động lực để các chủ thể không ngừng nâng cao chất lượng, hoàn thiện quy trình sản xuất và chủ động tìm kiếm hướng đi phù hợp. Nhiều ý kiến cho rằng, Nhà nước không cần hỗ trợ toàn bộ cho hoạt động đánh giá lại, nhưng cần có cơ chế đồng hành phù hợp, nhất là đối với các chi phí bắt buộc như kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc. Cùng với đó, tăng cường hỗ trợ xúc tiến thương mại, kết nối thị trường sẽ giúp việc giữ sao OCOP mang lại giá trị kinh tế thiết thực.
OCOP không chỉ là câu chuyện làm sao để có "sao", mà quan trọng hơn là "giữ sao" để tồn tại và phát triển trên thị trường. Khi mỗi ngôi sao trên sản phẩm là một cam kết bền vững về chất lượng và uy tín, chương trình OCOP mới thực sự phát huy vai trò thúc đẩy kinh tế nông thôn Lào Cai phát triển theo chiều sâu.
Trình bày: Thủy Thanh