Chương trình OCOP đã lan tỏa rộng khắp các địa phương trong tỉnh, thu hút sự tham gia của nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và hàng trăm nghìn hộ dân. Đến nay, toàn tỉnh có 599 sản phẩm OCOP được công nhận đạt từ 3 đến 5 sao (543 sản phẩm 3 sao, 54 sản phẩm 4 sao và 2 sản phẩm 5 sao cấp quốc gia).
Con số này không chỉ phản ánh quy mô phát triển mà còn cho thấy sự chuyển biến trong tư duy sản xuất nông nghiệp, từ nhỏ sang hướng hàng hóa, gắn với thị trường.
Nhiều địa phương đã từng bước hình thành vùng nguyên liệu, phát triển sản phẩm đặc trưng như chè, dược liệu, miến đao, mật ong, tương ớt…
Nhiều sản phẩm OCOP của Lào Cai nổi tiếng không chỉ trong nước mà cả thị trường quốc tế như: Tương ớt Mường Khương, Cao mềm Actiso Sa Pa, Đông trùng hạ thảo Sa Pa (phường Sa Pa), Trà Bát tiên (xã Mường Hum), Nụ quế thảo mộc từ tâm (xã Mậu A), Gạo nếp tan Tú Lệ (xã Tú Lệ), Tuyết Sơn Trà Suối Giàng (xã Văn Chấn)…
Chương trình OCOP đã góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế địa phương; thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn; tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
Theo chị Hoàng Thị Vinh, chủ hộ tham gia trồng chè Bát tiên nguyên liệu ở thôn Piềng Láo, xã Mường Hum, trước đây, các hộ dân trong thôn trồng chè với diện tích nhỏ, chỉ bán nguyên liệu thô hoặc tự sao chè để bán ngoài chợ phiên nên thu nhập thấp. Từ khi tham gia Chương trình OCOP, được hướng dẫn kỹ thuật làm sản phẩm “Trà Bát tiên Mường Hum”, liên kết tiêu thụ, giá trị sản phẩm tăng lên rõ rệt, đầu ra cũng ổn định hơn rất nhiều.
Không chỉ người dân, nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp cũng từng bước thay đổi cách làm, đầu tư máy móc, xây dựng thương hiệu, đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối hiện đại. OCOP vì thế đã tạo ra “làn sóng” phát triển sản phẩm đặc trưng ở nhiều địa phương.
Phường Sa Pa là địa phương dẫn đầu toàn tỉnh về số lượng sản phẩm OCOP được công nhận (30 sản phẩm), trong đó số lượng sản phẩm OCOP đạt chuẩn 4 sao và 5 sao cũng nhiều nhất tỉnh (6 sản phẩm OCOP đạt chuẩn 4 sao và 2 sản phẩm OCOP đạt chuẩn 5 sao).
Theo ông Tô Ngọc Liễn - Chủ tịch UBND phường Sa Pa, nhờ lợi thế về điều kiện địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng, phường Sa Pa có nhiều loại cây, con đặc sản để chế biến sản phẩm đạt chuẩn OCOP từ 3 đến 5 sao.
“Bên cạnh những sản phẩm OCOP phát huy hiệu quả, đứng vững trên thị trường, vẫn còn không ít sản phẩm sức cạnh tranh hạn chế. Hơn nữa, trên địa bàn tỉnh, nhiều địa phương có các sản phẩm OCOP tương đồng, dẫn tới cạnh tranh trực tiếp. Vì vậy, thời gian tới tỉnh cần rà soát lại toàn bộ sản phẩm OCOP ở các địa phương để có sự điều chỉnh về cấp chứng nhận. Yêu cầu mỗi địa phương cần khai thác sản phẩm đặc hữu, mang bản sắc riêng và đẩy mạnh chế biến sâu để nâng cao giá trị gia tăng” - ông Tô Ngọc Liễn cho biết thêm.
Thực tế cho thấy, dù đạt kết quả tích cực về số lượng, nhưng chất lượng và hiệu quả của nhiều sản phẩm OCOP ở các địa phương trên địa bàn tỉnh vẫn chưa tương xứng, hơn nữa sản phẩm nhiều nhưng độ phủ trên thị trường còn hạn chế.
Không ít sản phẩm chỉ tiêu thụ trong phạm vi hẹp, chưa ổn định và thiếu sức cạnh tranh trên thị trường.
Đặc biệt, ở một số địa phương còn tình trạng xây dựng sản phẩm OCOP chủ yếu để “đủ điều kiện” công nhận đạt chuẩn nông thôn mới và nông thôn mới nâng cao.
Một lãnh đạo UBND xã vùng cao (đề nghị không nêu tên) chia sẻ: Xã hiện có 9 sản phẩm OCOP nhưng đến nay có 3 sản phẩm được sản xuất thường xuyên bán ra thị trường, còn lại một số sản phẩm sau đó không phát triển, thậm chí dừng sản xuất do chưa thành hàng hóa tiêu thụ rộng rãi.
Những khó khăn đặt ra trong phát triển sản phẩm OCOP ở các địa phương cũng được cơ quan chuyên môn của tỉnh chỉ ra. Trong đó có nguyên nhân từ sự liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất và nông dân còn lỏng lẻo, chưa gắn kết lợi ích và trách nhiệm của các bên. Nhiều hộ nông dân chưa quen với sản xuất theo hợp đồng, chưa tuân thủ quy trình, tiêu chuẩn sản xuất hàng hóa.
Bên cạnh đó, nhiều cơ sở sản xuất sản phẩm OCOP quy mô nhỏ, năng lực quản trị còn hạn chế, dẫn đến liên kết theo chuỗi giá trị chưa chặt chẽ, thiếu doanh nghiệp lớn dẫn dắt để áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP, hữu cơ, truy xuất nguồn gốc, thiết kế bao bì, nhãn mác, tổ chức quảng bá tiêu thụ sản phẩm… Đây là những “điểm nghẽn” lớn khiến OCOP chưa phát huy hết tiềm năng trong phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương.
Bà Đoàn Thị Lương - Giám đốc Hợp tác xã chế biến kinh doanh tổng hợp Đoàn Lương, phường Văn Phú, chia sẻ: “Sản phẩm OCOP muốn phát triển bền vững thì phải lấy thị trường làm trung tâm. Sản phẩm không chỉ có chất lượng, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm mà còn phải có thương hiệu, phải bán được. Làm sản phẩm OCOP thủ công thì giữ được truyền thống nhưng năng suất thấp, giá thành cao, khó cạnh tranh. Vì vậy, sau khi xây dựng được thương hiệu, chúng tôi mong muốn được hỗ trợ vốn vay, mặt bằng để xây dựng nhà máy, ứng dụng khoa học - công nghệ để sản xuất các sản phẩm OCOP với khối lượng lớn không chỉ cung cấp cho thị trường trong nước mà còn hướng đến xuất khẩu. Bên cạnh đó, xây dựng chuỗi giá trị bền vững từ vùng trồng đến chế biến và tiêu thụ gắn với sự liên kết giữa hộ dân và doanh nghiệp”.
Ông Nguyễn Hữu Trường - Phó Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng và Phát triển nông thôn tỉnh Lào Cai cho biết, sau gần 1 năm hợp nhất tỉnh đến nay, công tác đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP vẫn được triển khai đúng tiến độ và kế hoạch đề ra.
Năm 2025, tỉnh Lào Cai có 62 sản phẩm mới được công nhận OCOP (đạt 114,8% so với kế hoạch được giao), trong đó có 10 sản phẩm đã hết thời hạn 36 tháng tiếp tục tham gia đánh giá lại. Xét theo nhóm ngành, thực phẩm tiếp tục là lĩnh vực chủ lực với 480/599 sản phẩm, tiếp đến là đồ uống 41 sản phẩm, dược liệu và sản phẩm từ dược liệu 26 sản phẩm, thủ công mỹ nghệ 36 sản phẩm, du lịch 20 sản phẩm, còn lại là các sản phẩm sinh vật cảnh.
“Qua theo dõi, đánh giá tình hình thực hiện Chương trình OCOP tại các địa phương cho thấy nhiều chủ thể vẫn coi OCOP là “danh hiệu” thay vì chương trình phát triển kinh tế. Vì vậy, việc đầu tư cho sản phẩm còn mang tính đối phó, thiếu chiến lược. Việc đưa sản phẩm vào siêu thị, chuỗi phân phối lớn còn khó khăn do chưa đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bao bì, mẫu mã…” - ông Nguyễn Hữu Trường cho biết thêm.
Trước những tồn tại và khó khăn đặt ra trong phát triển sản phẩm OCOP, các chuyên gia, doanh nghiệp đều có chung nhận định: Để sản phẩm OCOP Lào Cai phát triển bền vững, có chỗ đứng trên thị trường, trong thời gian tới các địa phương trong tỉnh cần tập trung nâng cao chất lượng, thay vì tiếp tục gia tăng số lượng sản phẩm; ưu tiên phát triển các sản phẩm có lợi thế, gắn với vùng nguyên liệu ổn định; khuyến khích đầu tư chế biến sâu; nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm, dần hạn chế tình trạng sản xuất manh mún.
Để làm được điều đó, Hội đồng OCOP tỉnh cần tham mưu UBND tỉnh tập trung nguồn lực hỗ trợ sản phẩm đạt 4 sao và 5 sao, thay vì dàn trải cho sản phẩm 3 sao. Điều này nhằm tạo động lực cho các chủ thể phải chuyển từ phát triển sản phẩm OCOP từ chiều rộng sang chiều sâu. Khi mỗi sản phẩm thực sự có chất lượng, có thương hiệu, có thị trường, thì OCOP mới phát huy đúng vai trò của mình.
Trình bày: Hữu Huỳnh
