Suối Giàng - từ lâu được mệnh danh là “thủ phủ” của trà Shan tuyết cổ thụ, nơi những cây chè hàng trăm năm tuổi gắn bó với bao thế hệ đồng bào Mông. Trong hành trình gìn giữ và nâng tầm giá trị cây chè ấy có dấu ấn bền bỉ của bà Lâm Thị Kim Thoa - Giám đốc Hợp tác xã (HTX) chè Suối Giàng - người đã có hơn 30 năm gắn bó với mảnh đất vùng cao này.
Không sinh ra tại Suối Giàng nhưng bà Thoa gắn bó và dành tình yêu sâu nặng cho những rừng chè Shan tuyết cổ thụ. Ngày trước, do giao thông cách trở, kỹ thuật chế biến lạc hậu, sản phẩm khó tiêu thụ, cây chè từng bị lãng quên, đời sống người dân gặp nhiều khó khăn. Những năm tháng sống cùng người dân, cùng cây chè đã thôi thúc bà phải gìn giữ và phát triển thương hiệu chè vùng cao, quyết tâm giữ “báu vật” núi rừng.
Năm 2007, bà vận động các hộ dân thành lập HTX chè Suối Giàng, mong muốn hình thành chuỗi liên kết bền vững, từng bước nâng cao giá trị cây chè Shan tuyết cổ thụ, tạo sinh kế ổn định cho người dân. Những ngày đầu, HTX thiếu vốn, thiếu thiết bị, thiếu cả nhân lực lành nghề.
Với bà Thoa, giữ niềm tin của người dân quan trọng hơn lợi nhuận trước mắt. “Chất lượng làm nên thương hiệu” - đó là phương châm mà bà Thoa kiên trì theo đuổi. HTX cùng người dân giữ vùng nguyên liệu sạch, thu hái hoàn toàn thủ công, không sử dụng phân bón hay hóa chất. Trà được chế biến theo quy trình nghiêm ngặt, dựa trên kinh nghiệm và sự cảm nhận tinh tế của người làm trà: từ cảm nhiệt bằng tay, quan sát búp trà, lắng nghe tiếng sao, đến thử hương, thử vị.
Vượt qua khó khăn, HTX chè Suối Giàng đã đầu tư xây dựng nhà xưởng, máy móc hiện đại, từng bước nâng công suất chế biến. Hiện, HTX có 4 dòng sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao gồm: Hồng trà, Hoàng trà, Diệp trà và Bạch trà; sản phẩm đạt chứng nhận HACCP, có mã QR truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu của các thị trường “khó tính”.
Bên cạnh sản xuất, HTX còn xây dựng khu giới thiệu sản phẩm, kết hợp du lịch trải nghiệm, để du khách vừa thưởng trà, vừa tìm hiểu văn hóa đồng bào Mông và câu chuyện về những cây chè cổ thụ. Qua đó, thương hiệu trà Shan tuyết Suối Giàng ngày càng được biết đến rộng rãi, tạo việc làm ổn định cho nhiều lao động địa phương.
Thị trường quốc tế đã dần mở ra, song theo bà Thoa, để đi đường dài, trà Suối Giàng cần sự thận trọng và bền bỉ. Những năm gần đây, HTX từng bước tiếp cận các thị trường “khó tính” như Anh, Nhật Bản, tập trung vào phân khúc trà sạch, hữu cơ, an toàn cho sức khỏe.
Không chỉ là giám đốc HTX năng động, bà Thoa luôn sẵn sàng đồng hành, hỗ trợ người dân phát triển kinh tế, tham gia các hoạt động an sinh xã hội, xây dựng nông thôn mới. Với bà, phần thưởng quý giá nhất không nằm ở những giấy khen, bằng khen, mà chính là sự tin yêu, trân quý của người dân nơi vùng cao Suối Giàng.
Ở xã Chiềng Ken, An Văn Tuấn (sinh năm 1991), chàng trai người Tày đang mở lối cho thảo dược bản địa bước vào thị trường. Tốt nghiệp Trường Đại học Lâm nghiệp, Tuấn từng làm việc tại nhiều nơi nhưng luôn trăn trở bởi ở Chiềng Ken có rất nhiều cây thuốc quý, nhưng chủ yếu chỉ được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian, chưa được khai thác bài bản. Trong số những loài cây gắn bó với đời sống người Tày, cây đại bi từ lâu đã được sử dụng làm thuốc giải cảm, trị đau đầu, đau bụng.
Ý tưởng chiết xuất tinh dầu từ cây đại bi đến với anh Tuấn cũng rất tình cờ. Một lần bị cảm, anh hái lá đại bi vò nát pha nước uống theo cách ông bà vẫn làm và nhận thấy trên mặt nước nổi lên lớp váng mỏng, nghĩ loài cây này có thể cho tinh dầu và anh đã bắt đầu mày mò nghiên cứu. Mẻ chưng cất đầu tiên với 1 tấn lá đại bi tươi chỉ thu được khoảng 30 ml tinh dầu, chi phí lớn, hiệu quả thấp, tưởng chừng phải bỏ cuộc.
Không nản chí, anh Tuấn nghiên cứu điều chỉnh quy trình, thay đổi kỹ thuật nên sản lượng được nâng lên khoảng 500 ml/tấn nguyên liệu - bước ngoặt để tinh dầu đại bi chính thức bước ra thị trường và HTX Nông lâm nghiệp An Dược ra đời từ đó. HTX tiếp tục nghiên cứu, phát triển các dòng sản phẩm từ đại bi và tía tô như trà túi lọc, trà thảo mộc, cao dược liệu, nước súc miệng… hướng tới sự tiện dụng, phù hợp với nhu cầu tiêu dùng.
Để nâng cao chất lượng, đơn vị đầu tư hệ thống máy sấy lạnh, máy sao inox, máy đóng trà tự động, máy chiết rót tinh dầu, giúp sản phẩm ngày càng hoàn thiện về chất lượng và mẫu mã. Hiện, HTX có gần 20 sản phẩm, trong đó 6 sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao, công suất hơn 10.000 sản phẩm mỗi tháng, doanh thu trên 3 tỷ đồng mỗi năm. HTX liên kết với khoảng 20 hộ dân xây dựng vùng nguyên liệu, tạo việc làm, tăng thu nhập cho lao động nông thôn. Đáng chú ý, sản phẩm của HTX đã bước đầu tiếp cận thị trường quốc tế. Trung bình mỗi năm có hơn 10.000 sản phẩm trà và tinh dầu được tiêu thụ theo đơn đặt hàng từ các thị trường Anh, Pháp, Mỹ.
Từ những loài cây nơi núi rừng Chiềng Ken, anh An Văn Tuấn đang hiện thực hóa ước mơ đưa thảo dược bản địa vươn xa.
Tết đến, xuân về, câu chuyện của những người làm nên “kỳ tích” ấy không chỉ mang theo hương trà, mùi thảo dược, mà còn lan tỏa niềm tin về hướng đi bền vững cho nông nghiệp Lào Cai - nơi bản sắc bản địa được trân trọng, nâng niu và cất cánh cùng hội nhập.
