Vượt qua những cung đường núi đồi quanh co, chúng tôi đến vùng dược liệu của đồng bào Dao ở thôn Sả Séng, xã Tả Phìn. Giữa luống tía tô tím, những người phụ nữ Dao trong trang phục truyền thống thoăn thoắt đôi tay lựa từng lá vừa độ để thu hái.
Từ loài cây vốn quen thuộc trong những bài thuốc dân gian, tía tô nay được người dân trong thôn đưa vào trồng tập trung, chăm sóc, từng bước trở thành nguồn nguyên liệu hàng hóa.
Bà Mẩy Cói, thôn Sả Séng cho biết: Trước đây, chúng tôi chỉ trồng tía tô ở vườn nhà chủ yếu để làm nước tắm, giải cảm. Vài năm gần đây, có người trong thôn thu mua nên chúng tôi trồng nhiều hơn để có thêm thu nhập.
Những luống tía tô ở xã Tả Phìn ngày một mở rộng, gắn với hoạt động Hợp tác xã Sapa Secrets - đơn vị liên kết với người dân phát triển vùng nguyên liệu tía tô. Từ năm 2018, hợp tác xã bắt đầu nghiên cứu, chọn tạo giống và liên kết với hơn 20 hộ dân xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 5 ha. Mỗi năm, hợp tác xã thu mua khoảng 100 tấn tía tô tươi.
Không dừng ở khâu trồng và thu mua, hợp tác xã đầu tư máy sao, máy vò, thiết bị nấu, chưng cất, cô đặc tinh dầu, từng bước hoàn thiện quy trình chế biến. Mỗi bộ phận của cây tía tô được tận dụng để tạo ra những sản phẩm khác nhau.
Lá và ngọn được dùng để chế biến trà; thân, cành được băm nhỏ, chiết xuất, cô đặc thành cao hoặc tinh dầu. Mỗi năm khoảng 1.500 sản phẩm được đưa ra thị trường, mang về doanh thu khoảng 4 tỷ đồng cho hợp tác xã, tạo việc làm cho 30 lao động thường xuyên và thời vụ.
Cũng từ vốn tri thức y học cổ truyền được người Dao gìn giữ qua nhiều thế hệ, tại Tả Phìn, Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ đang tìm cách nâng giá trị dược liệu gắn với văn hóa truyền thống.
Hiện, hợp tác xã có 120 thành viên, liên kết thu mua, chế biến dược liệu và phát triển dịch vụ trải nghiệm tắm lá thuốc. Mỗi nồi nước tắm sử dụng khoảng 75 loại cây dược liệu, kết tinh kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của người Dao qua nhiều thế hệ.
Bà Tẩn Tả Mẩy - Giám đốc hợp tác xã cho biết: Nhờ kết hợp giá trị cây thuốc với văn hóa bản địa, điểm trải nghiệm của hợp tác xã mỗi năm đón khoảng 9.000 lượt khách, tạo việc làm thường xuyên cho 6 lao động và 35 lao động thời vụ, doanh thu lĩnh vực này đạt 600 triệu đồng.
Từ cây thuốc, tri thức y học cổ truyền đang được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và sinh kế cho cộng đồng tại xã Tả Phìn. Ông Vũ Xuân Quý - Chủ tịch UBND xã Tả Phìn cho biết: “Việc phát triển dược liệu gắn với tri thức y học cổ truyền tại địa phương không chỉ giúp gìn giữ bản sắc văn hóa, mà còn tạo sinh kế cho người dân từ mở rộng những sản phẩm dịch vụ, du lịch. Thời gian tới, xã sẽ tập trung bảo tồn và phát triển ổn định 120 ha cây dược liệu, tăng cường liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã để chế biến sâu và phát triển các dịch vụ trải nghiệm”.
Không chỉ ở Tả Phìn, tại nhiều địa phương trong tỉnh, những cây thuốc vốn được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian đang từng bước được đưa vào sản xuất theo hướng hàng hóa.
Tại xã Đông Cuông, Hợp tác xã Dịch vụ sản xuất nông nghiệp và dược liệu Yên Bái đã liên kết với người dân phát triển vùng nguyên liệu cà gai leo hơn 5 ha, sản lượng hàng trăm tấn tươi mỗi năm. Nếu trước đây cà gai leo chủ yếu được người dân băm, phơi khô hoặc sao sấy để sử dụng, thì nay nguyên liệu này được đưa vào quy trình chế biến với sự hỗ trợ của máy móc, công nghệ.
Hợp tác xã liên kết với nhà máy đạt chuẩn GMP để phát triển sản phẩm, cung cấp ra thị trường khoảng 5.000 sản phẩm gel và cao đặc cà gai leo đạt chứng nhận OCOP.
Từ cách làm này, tri thức y học cổ truyền được đặt trong một chuỗi giá trị rõ hơn: người dân tham gia vùng nguyên liệu, hợp tác xã tổ chức sản xuất, doanh nghiệp và cơ sở chế biến tham gia hoàn thiện sản phẩm, đưa dược liệu từ nương đồi đến thị trường.
Lào Cai có gần 4.000 loài thực vật, trong đó khoảng 850 loài có công dụng làm thuốc; 78 loài có tiềm năng phát triển ở quy mô hàng hóa và 70 loài quý hiếm thuộc diện bảo tồn.
Cùng với nguồn tài nguyên phong phú, cộng đồng các dân tộc sinh sống trên địa bàn còn lưu giữ những tri thức riêng về cây thuốc và các bài thuốc truyền thống. Đây là những điều kiện quan trọng để tỉnh phát triển ngành dược liệu nói chung và nâng cao giá trị của tri thức y học cổ truyền.
Định hướng này được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 48-NQ/TU về phát triển dược liệu chiến lược tỉnh Lào Cai giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2050. Trong đó, tỉnh xác định phát triển dược liệu gắn với bảo tồn nguồn gen, ứng dụng khoa học - công nghệ, xây dựng vùng nguyên liệu, chế biến sâu và mở rộng thị trường.
Giữ lại tri thức của cha ông không có nghĩa là giữ nguyên cách làm cũ. Khi những kinh nghiệm về cây thuốc được kết hợp với khoa học - công nghệ, tổ chức sản xuất và thị trường, giá trị truyền thống có thêm cơ hội được nhân lên.
Đó cũng là cách Lào Cai vừa gìn giữ vốn quý tri thức y học cổ truyền, vừa mở thêm những sinh kế bền vững cho người dân từ chính cây thuốc và tri thức được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
