Một làng nghề là điểm nóng ô nhiễm
Hình thành từ thập niên 1970, Đông Mai có hàng trăm hộ gia đình làm nghề tái chế ắc quy chì. Tất cả công đoạn, từ phá dỡ, nấu chảy đến tách kim loại đều diễn ra ngay trong sân nhà, bờ ao, ruộng của các hộ gia đình. Từ đó, một lượng lớn khói và bụi chì đã trực tiếp thải ra môi trường, gây ô nhiễm nghiêm trọng đất, nước và không khí, biến nơi đây thành một trong những điểm ô nhiễm môi trường trầm trọng ở tỉnh Hưng Yên.
Các kết quả nghiên cứu được thực hiện bởi nhiều tổ chức như Viện Blacksmith năm 2013, Tổng cục Môi trường (nay là Cục Môi trường) năm 2019 đều cho thấy tình trạng ô nhiễm kim loại nặng nghiêm trọng trong đất ở đây, vượt nhiều lần quy chuẩn cho phép, đặc biệt là ô nhiễm chì (Pb), đồng (Cu) và kẽm (Zn).
Ô nhiễm đi vào đất, nước, môi trường không khí, thông qua chuỗi thức ăn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ người dân nơi đây, nhất là người già và trẻ em. Nhiều báo cáo đã chỉ ra hệ luỵ đáng buồn từ tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, khoảng 80% người dân trong làng mắc một trong các bệnh về đường ruột, tá tràng, dạ dày, hô hấp và đau mắt. Theo khảo sát của Viện Y học Lao động và Vệ sinh Môi trường (Bộ Y tế), nhiều trường hợp có hàm lượng chì trong máu vượt quá ngưỡng an toàn, khuyến cáo cần thải lọc.
Tìm đường cứu đất…
Những năm qua, điểm nóng ô nhiễm này nhận được sự quan tâm đặc biệt của chính quyền địa phương cũng như cơ quan chức năng. Năm 2010, UBND tỉnh Hưng Yên quyết định xây dựng “Cụm công nghiệp xã Chỉ Đạo” để di dời các hộ sản xuất ra khỏi làng Đông Mai. Chính quyền địa phương cũng phối hợp với các tổ chức, cơ quan chuyên môn thực hiện nhiều giải pháp cải thiện chất lượng môi trường đất, nước, không khí ở đây. Tuy nhiên tình trạng ô nhiễm vẫn tiếp diễn, chưa được xử lý dứt điểm.
Nhằm giúp địa phương cải thiện tình trạng ô nhiễm đất nghiêm trọng, trong khuôn khổ “Dự án lồng ghép chống chịu biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường để phát triển các đô thị xanh” của Cục Môi trường, các chuyên gia đã tiến hành thí điểm cải tạo và phục hồi môi trường đất bị ô nhiễm tại đây.
Với đặc điểm ô nhiễm kim loại nặng, thời gian ô nhiễm kéo dài, nhóm chuyên gia đề xuất phương pháp rửa đất bằng phèn sắt III (FeCl3) - phương pháp được chứng minh có hiệu quả giảm nhanh hàm lượng kim loại nặng (Pb, Zn) trong thời gian ngắn.
Sau hơn một năm triển khai, kết quả quan trắc ở khu vực lựa chọn thí điểm cho thấy, hàm lượng các kim loại nặng (As, Cr, Cu, Pb, Cd, Zn) trong đất sau xử lý đều giảm xuống dưới ngưỡng cho phép theo quy định của Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Đặc biệt, hàm lượng các kim loại nặng có mức độ ô nhiễm cao trước khi xử lý như chì, đồng, kẽm đã giảm rõ rệt, cho thấy phương pháp xử lý phát huy hiệu quả cao, loại bỏ đáng kể lượng kim loại nặng tích tụ lâu dài trong đất.
Sau xử lý, khu vực ô nhiễm trước đây cũng được các chuyên gia cải tạo bằng cách bổ sung đất mới, bón vôi và phân hữu cơ vi sinh, giúp cải thiện độ phì nhiêu và cân bằng pH cho đất, tạo điều kiện cho hệ thực vật phát triển trở lại. Nhờ đó, hệ sinh thái được phục hồi dần, tăng độ che phủ thực vật, góp phần cải thiện chất lượng không khí và cảnh quan môi trường.
Theo ông Dương Quỳnh Thái, chuyên gia phân tích hoá chất độc hại khó phân huỷ của Dự án, dù mới thí điểm ở quy mô nhỏ, kết quả của Dự án mở ra khả năng cải tạo, phục hồi các khu vực đất bị ô nhiễm kim loại nặng. So với các công nghệ rửa đất bằng dung dịch hoá chất hay phối trộn đất với chất hoá học hoặc xử lý sinh học bằng thực vật - vi sinh, phương pháp rửa đất bằng phèn sắt mang lại những hiệu quả tích cực như giảm nhanh hàm lượng kim loại nặng trong đất mà không phá huỷ đất, bảo vệ phần đất sét khoáng trong đất, ít tác động đến chất lượng đất. Đất sau xử lý có thể kết hợp cải tạo bằng vôi và phân bón hữu cơ để phục hồi và tái canh tác.
Theo báo cáo môi trường quốc gia giai đoạn 2016 - 2020 của Tổng cục Môi trường (nay là Cục Môi trường), môi trường đất tại một số khu vực xung quanh các làng nghề, khu công nghiệp ở nước ta có nguy cơ cao bị ô nhiễm kim loại nặng. Một số khu vực được quan trắc như khu công nghiệp Phú Tài (Bình Định), khu công nghiệp Liên Chiểu (Đà Nẵng), một số xã của huyện Lâm Thao (cũ) tỉnh Phú Thọ, khu công nghiệp quận 12 của Thành phố Hồ Chí Minh, khu công nghiệp Đại Đăng của Bình Dương (cũ) đều có hàm lượng kim loại nặng vượt ngưỡng cho phép.
Kết quả của Dự án giúp giảm thiểu nguy cơ phơi nhiễm kim loại nặng từ đất ô nhiễm đến với người dân địa phương, đặc biệt là các đối tượng dễ bị tổn thương như người già và trẻ em, từng bước giúp “điểm nóng” ô nhiễm nổi tiếng ở miền Bắc xanh hơn, sạch hơn.
Vì thế, kết quả đạt được của dự án có ý nghĩa quan trọng. Công nghệ xử lý kim loại nặng trong đất bằng dung dịch phèn sắt có thể nhân rộng ra các khu vực khác cũng đang gánh chịu khi tình trạng ô nhiễm kim loại nặng, nhất là tại các làng nghề, bãi chôn lấp rác hay các khu công nghiệp cũ.
