Lấn cấn cơ chế hỗ trợ theo bậc thuế
Để giảm bớt gánh nặng chi phí y tế và giáo dục, Bộ Tài chính đang đề xuất dự thảo Nghị định cho phép giảm trừ các khoản chi này khi tính thuế thu nhập cá nhân. Theo các phương án được Bộ Tài chính đưa ra, người nộp thuế có thể được giảm trừ tối đa từ 41-47 triệu đồng/năm cho các khoản chi y tế và giáo dục của bản thân và người phụ thuộc.
Cụ thể, phương án 1 cho phép giảm trừ tối đa 20 triệu đồng/năm đối với chi phí khám chữa bệnh và 21 triệu đồng/năm cho chi phí giáo dục. Trong khi đó, phương án 2 đưa tổng mức giảm trừ lên khoảng 47 triệu đồng/năm.
Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng, định hướng cải cách thuế thu nhập cá nhân trong dự thảo Nghị định lần này đang chuyển dần từ giảm trừ mang tính định mức sang tính đến các khoản chi thiết yếu phát sinh thực tế của người nộp thuế như y tế và giáo dục. Cách tiếp cận này tiệm cận nguyên tắc đánh thuế theo thu nhập ròng, tức thu nhập sau khi đã loại trừ một phần chi phí cần thiết cho đời sống.
Đồng quan điểm, bà Bùi Thị Lệ Phương, Giám đốc Công ty TNHH Tài chính kế toán thuế Centax cho rằng, việc bổ sung giảm trừ chi phí y tế và giáo dục là bước chuyển đáng chú ý khi chính sách thuế bắt đầu công nhận các khoản chi thiết yếu mang tính đặc thù của từng gia đình thay vì chỉ áp dụng cơ chế giảm trừ gia cảnh cố định như trước đây. Tuy nhiên, theo bà Phương, mức giảm trừ thiết kế trong dự thảo hiện còn khá thấp so với thực tế chi phí tại các đô thị lớn và có nguy cơ nhanh chóng lạc hậu do độ trễ của chính sách thuế.
Ở góc độ góp ý chính sách, các chuyên gia quốc tế của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Ủy ban châu Âu (EC) cho rằng, nếu thiết kế chính sách ưu đãi thuế theo cơ chế giảm trừ thu nhập chịu thuế truyền thống, mức hỗ trợ thực tế sẽ phụ thuộc trực tiếp vào bậc thuế suất của từng người nộp thuế. Chẳng hạn, với phương án 1 của dự thảo, nếu một người được giảm trừ đủ 41 triệu đồng/năm và đang ở bậc thuế suất 35%, số thuế thực tế được giảm có thể lên tới khoảng 14,35 triệu đồng. Trong khi đó, người ở bậc thuế suất 5% chỉ giảm khoảng 2,05 triệu đồng dù cùng phát sinh mức chi phí tương tự.
Điều này đồng nghĩa với việc cùng một chính sách hỗ trợ chi phí y tế, giáo dục nhưng mức thụ hưởng thực tế giữa các nhóm thu nhập có thể chênh lệch khá lớn. Đáng chú ý hơn, nhóm lao động chưa tới ngưỡng nộp thuế thu nhập cá nhân gần như không được hưởng lợi trực tiếp từ cơ chế giảm trừ, dù đây lại là nhóm chịu áp lực lớn về học phí, viện phí và chi phí chăm sóc sức khỏe.
Từ những bất cập trên, OECD và EC cho rằng Việt Nam có thể cân nhắc cơ chế “tín dụng thuế” (tax credit) hoặc giảm thuế có hoàn lại theo cách nhiều quốc gia đang triển khai. Theo đó, cơ chế tín dụng thuế cho phép người dân khấu trừ trực tiếp vào số thuế phải nộp thay vì giảm phần thu nhập tính thuế. Trong khi đó, cơ chế hoàn thuế phần chênh lệch nếu mức hỗ trợ lớn hơn số thuế phải nộp sẽ giúp chính sách hỗ trợ trực tiếp hơn cho nhóm hộ gia đình trung lưu và thu nhập thấp, vốn chịu áp lực lớn về chi phí giáo dục, chăm sóc sức khỏe và nuôi con.
Minh bạch dữ liệu để mở rộng hỗ trợ tài chính
Để đổi mới chính sách hỗ trợ thuế thu nhập cá nhân theo hướng tín dụng thuế hoặc hoàn thuế trực tiếp, theo OECD và EC, điều kiện quan trọng nhất là Việt Nam phải xây dựng được hệ thống dữ liệu thu nhập, hóa đơn điện tử và thanh toán đủ minh bạch.
Theo các chuyên gia, cơ chế giảm trừ hoặc tín dụng thuế cho chi phí y tế, giáo dục đòi hỏi cơ quan thuế phải xác định chính xác khoản chi có thực sự phát sinh hay không, thuộc đúng người phụ thuộc hay không và có bị kê khai trùng lặp hay không. Điều này đồng nghĩa dữ liệu giữa cơ quan thuế, bệnh viện, trường học, doanh nghiệp bảo hiểm và hệ thống thanh toán sẽ phải có khả năng liên thông sâu hơn hiện nay.
Ở góc độ thực thi, bà Bùi Thị Lệ Phương cho rằng nếu người dân phải tự thu thập và kê khai thủ công từng hóa đơn học phí, viện phí hoặc thuốc men thì chi phí tuân thủ có thể lớn hơn lợi ích thuế nhận được. Nếu quy định không rõ phạm vi chi phí được giảm trừ, chính sách cũng có thể phát sinh tình trạng hợp thức hóa hóa đơn hoặc nâng khống chi phí để giảm nghĩa vụ thuế.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia vẫn cho rằng yêu cầu minh bạch hóa này cũng có thể tạo tác động lan tỏa lớn đối với thị trường tài chính bán lẻ. Khi muốn được hưởng ưu đãi thuế, người dân sẽ có xu hướng thanh toán học phí, viện phí qua tài khoản ngân hàng, thẻ hoặc ví điện tử để có hóa đơn hợp lệ. Điều này đồng nghĩa dòng tiền chi tiêu cho giáo dục và y tế sẽ được “dữ liệu hóa” rõ hơn thay vì nằm ngoài hệ thống như hiện nay.
Theo các chuyên gia tài chính tiêu dùng, dữ liệu chi tiêu y tế và giáo dục hiện ngày càng có giá trị đối với hoạt động đánh giá tín dụng cá nhân do phản ánh khá rõ năng lực tài chính và khả năng duy trì dòng tiền của hộ gia đình trung lưu. Nếu được xác thực bằng hóa đơn điện tử và lịch sử thanh toán rõ ràng, ngân hàng và công ty tài chính có thể mở rộng các mô hình cấp tín dụng dựa trên dòng tiền thực tế thay vì phụ thuộc quá lớn vào tài sản bảo đảm.
Từ đó, thị trường có thể mở rộng nhiều sản phẩm tài chính chuyên biệt mà Việt Nam hiện vẫn còn khá sơ khai như vay học phí theo học kỳ, tín dụng đào tạo nghề, trả góp viện phí, bảo hiểm sức khỏe tích hợp tài khoản thanh toán, thẻ tín dụng liên kết bệnh viện - trường học hoặc các gói tài chính dành cho chăm sóc người cao tuổi. Đây đều là các phân khúc còn nhiều dư địa tăng trưởng trong bối cảnh chi tiêu cho giáo dục, y tế và chăm sóc sức khỏe đang chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong ngân sách hộ gia đình. Ngoài ra, việc minh bạch hóa doanh thu thông qua hóa đơn điện tử và thanh toán chính thức cũng có thể giúp bệnh viện, trường học và cơ sở đào tạo cải thiện khả năng tiếp cận vốn vay, gọi vốn đầu tư hoặc phát hành trái phiếu nhờ hồ sơ dòng tiền rõ ràng hơn.
