Không chỉ đơn thuần là cải tạo vườn cây già cỗi, mô hình còn hướng đến thay đổi tư duy sản xuất của người dân, từng bước hình thành vùng sản xuất bưởi tập trung, an toàn, có chất lượng ổn định và đủ điều kiện xây dựng thương hiệu hàng hóa.
Lào Cai là địa phương có điều kiện tự nhiên đa dạng, khí hậu phân hóa theo độ cao nên rất thuận lợi để phát triển các loại cây ăn quả. Trong đó, nhóm cây có múi như cam, quýt, bưởi được xác định là một trong những cây trồng chủ lực tại các vùng thấp và trung du.
Theo định hướng phát triển nông nghiệp của tỉnh, thời gian tới Lào Cai hướng tới phát triển khoảng 16.000 ha cây ăn quả chủ lực, phục vụ nhu cầu tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Đi cùng với đó là yêu cầu ngày càng cao về an toàn thực phẩm, giảm phát thải và phát triển nông nghiệp xanh, bền vững.
Tại xã Thác Bà, cây bưởi đã bén rễ từ nhiều năm trước và mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Tuy nhiên, qua thời gian dài canh tác, nhiều diện tích bưởi đã bắt đầu già cỗi, năng suất giảm mạnh. Không ít vườn cây xuất hiện sâu bệnh, chất lượng quả không đồng đều, làm giảm hiệu quả kinh tế.
Qua khảo sát thực tế của ngành chuyên môn cho thấy, phần lớn diện tích bưởi hiện nay vẫn sử dụng giống cũ, khả năng chống chịu sâu bệnh hạn chế. Việc chăm sóc chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống, chưa áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật tiên tiến. Đặc biệt, sản xuất chưa theo quy trình VietGAP khiến sản phẩm khó tiếp cận các thị trường giá trị cao.
Từ thực tế đó, việc triển khai mô hình ghép cải tạo, thâm canh bưởi theo hướng VietGAP được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị sản phẩm, đồng thời giúp người dân thay đổi tập quán sản xuất theo hướng hiện đại.
Mô hình được triển khai có quy mô 6 ha với 24 hộ dân tham gia. Tổng kinh phí thực hiện gần 786 triệu đồng. Trong đó, Nhà nước hỗ trợ 70% kinh phí gồm phân bón, vật tư, thuốc bảo vệ thực vật, tập huấn kỹ thuật và giám sát thực hiện; người dân đối ứng 30% còn lại, bao gồm mắt ghép, công chăm sóc và diện tích ghép cải tạo.
Ông Nguyễn Ngọc Điệp - Trưởng Phòng Thông tin tuyên truyền và Đào tạo, Trung tâm Khuyến nông tỉnh cho biết: “Điểm nổi bật của mô hình là áp dụng phương pháp ghép cải tạo thay vì phá bỏ toàn bộ để trồng mới. Đặc biệt, chi phí ghép cải tạo thấp hơn từ 30 - 40% so với việc chặt bỏ cây cũ và trồng lại cây con, đồng thời rút ngắn đáng kể thời gian cho thu hoạch”.
Quy trình ghép cải tạo được thực hiện chặt chẽ theo từng bước kỹ thuật. Trước tiên là lựa chọn giống ghép, mắt ghép có chất lượng cao, phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương. Sau đó tiến hành loại bỏ các cành già cỗi, sâu bệnh và thực hiện ghép mắt hoặc ghép nêm theo quy trình kỹ thuật.
Theo kế hoạch, sau từ 30 đến 45 ngày ghép, tỷ lệ sống của cây phải đạt từ 85% trở lên mới đảm bảo yêu cầu kỹ thuật của mô hình.
Sau ghép, người dân được hướng dẫn chăm sóc theo quy trình khoa học: quản lý chồi ghép, tưới nước hợp lý, cắt tỉa cành và bón phân nhằm giúp cây sinh trưởng ổn định. Song song với đó là áp dụng đồng bộ quy trình thâm canh theo hướng VietGAP như: ghi chép nhật ký sản xuất, sử dụng nguồn đất và nước sạch, đảm bảo an toàn cho người trực tiếp lao động, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định và giảm thiểu tối đa phân hóa học… Việc áp dụng quy trình sản xuất sạch giúp nâng cao chất lượng quả và góp phần bảo vệ môi trường, duy trì hệ sinh thái vườn cây lâu dài.
Theo mục tiêu của dự án, sau khi triển khai đồng bộ các biện pháp kỹ thuật, năng suất bưởi dự kiến tăng từ 20 - 30% so với hiện nay. Chất lượng quả cũng được cải thiện rõ rệt với trọng lượng trung bình đạt từ 0,7 đến 1 kg/quả, mẫu mã đồng đều, đáp ứng yêu cầu thị trường. Quan trọng hơn, mô hình không chỉ dừng lại ở việc nâng cao năng suất mà còn hướng đến xây dựng thương hiệu bưởi địa phương, từng bước tạo chỗ đứng trên thị trường cho sản phẩm nông nghiệp của xã Thác Bà.
Ông Đặng Thành Trung - Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lào Cai cho biết: Mô hình ghép cải tạo, thâm canh bưởi theo hướng VietGAP là một trong những giải pháp nhằm tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng. Chúng tôi kỳ vọng thông qua mô hình sẽ giúp người dân tiếp cận tiến bộ khoa học kỹ thuật, thay đổi tư duy sản xuất và từng bước hình thành vùng bưởi hàng hóa an toàn, bền vững.
Việc áp dụng quy trình VietGAP sẽ tạo nền tảng để sản phẩm bưởi của địa phương có khả năng kết nối với các thị trường lớn, nâng cao sức cạnh tranh. Không chỉ hỗ trợ kỹ thuật, Trung tâm Khuyến nông tỉnh còn chú trọng công tác tập huấn, hướng dẫn trực tiếp tại vườn để người dân dễ tiếp cận và thực hành. Qua đó, từng bước nâng cao trình độ thâm canh, giúp nông dân chủ động trong việc chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh.
Theo lộ trình thực hiện, từ tháng 1 đến tháng 4/2026, các đơn vị chuyên môn sẽ tiến hành khảo sát, kiểm tra điều kiện thực tế và chốt danh sách các hộ tham gia. Từ tháng 4 đến tháng 11, sẽ triển khai các nội dung trọng tâm như: cấp phát vật tư, ghép cải tạo, tập huấn kỹ thuật, giám sát và chăm sóc cây trồng. Đến tháng 12 sẽ tiến hành tổng kết, đánh giá hiệu quả mô hình và kết nối tiêu thụ sản phẩm.
Ông Nguyễn Văn Toản - Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng Kinh tế - Hạ tầng xã Thác Bà cho biết: Mô hình điểm sẽ là nơi để bà con tham quan, học tập kinh nghiệm và nhân rộng trong thời gian tới. Khi người dân chuyển dần từ sản xuất truyền thống sang sản xuất an toàn, có kiểm soát thì giá trị sản phẩm sẽ được nâng lên, thu nhập ổn định hơn.
Từ những vườn bưởi già cỗi, hiệu quả thấp, nay người dân xã Thác Bà đang từng bước đặt kỳ vọng vào một hướng đi mới - sản xuất nông nghiệp sạch, an toàn và bền vững. Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình sẽ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và mở ra cơ hội xây dựng thương hiệu bưởi địa phương, tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp xanh của tỉnh Lào Cai trong giai đoạn mới.
