Bài 1: "Khoảng trống" công nghiệp hỗ trợ

Quy mô công nghiệp ngày càng lớn mở ra thị trường đáng kể cho các doanh nghiệp cung ứng phụ tùng, vật tư, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật tại Lào Cai. Thế nhưng, nhiều nhà máy trên địa bàn tỉnh vẫn phải đặt hàng từ ngoài tỉnh hoặc nhập khẩu để phục vụ sản xuất. Khoảng cách giữa nhu cầu sản xuất và năng lực cung ứng tại chỗ đang đặt ra yêu cầu phát triển công nghiệp hỗ trợ để giảm chi phí, nâng tính chủ động và tăng khả năng tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp địa phương.

Theo số liệu từ Sở Công Thương tỉnh, năm 2025, sản xuất công nghiệp chiếm 28,95% GRDP của Lào Cai, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm 76,6% giá trị khu vực công nghiệp. Toàn tỉnh có 7 khu công nghiệp đã thành lập (trong đó 6 khu đang hoạt động); 5 khu khác đã được chấp thuận chủ trương đầu tư và đang giải phóng mặt bằng. Tổng diện tích 12 khu công nghiệp là hơn 3.426 ha. Cùng với đó, tỉnh có 23 cụm công nghiệp, tổng diện tích gần 904 ha, trong đó 16 cụm đã hoạt động.

Quy mô ngành công nghiệp ngày càng lớn kéo theo nhu cầu thường xuyên về sản phẩm hỗ trợ phục vụ sản xuất. Tại Khu Công nghiệp Tằng Loỏng, các nhà máy hóa chất, phân bón, luyện kim có nhu cầu về phụ tùng thay thế, thiết bị phi tiêu chuẩn, vật liệu chịu mài mòn, chịu nhiệt, hóa chất và vật tư phụ trợ. Các cơ sở tuyển khoáng, luyện đồng, gang thép, thủy điện cũng có nhu cầu tương tự. Trong khi đó, các cơ sở chế biến gỗ, quế, chè, dứa và sản xuất vật liệu xây dựng cần bao bì, phụ gia, thiết bị, vật tư và dịch vụ kỹ thuật phù hợp với từng dây chuyền.

Ông Nguyễn Đình Chiến - Phó Giám đốc Sở Công Thương nhận định: “Đây là một thị trường lớn ngay tại chỗ, nhưng phần lớn hiện vẫn đang được cung ứng từ ngoài tỉnh hoặc nhập khẩu”.

Theo ông Chiến, việc phụ thuộc nguồn cung ở xa làm tăng chi phí vận chuyển, kéo dài thời gian dừng máy khi sửa chữa, tăng lượng vật tư tồn kho và giảm tính chủ động của doanh nghiệp.

Thực tế này thể hiện rõ qua nhu cầu bao bì tại Nhà máy Chế biến rau quả xuất khẩu Mường Khương. Mỗi năm, nhà máy chi hàng tỷ đồng mua bao bì phục vụ sản xuất nhưng vẫn phải đặt hàng từ tỉnh Ninh Bình do trên địa bàn chưa có cơ sở đáp ứng yêu cầu.

Bà Dương Thị Thủy - đại diện Nhà máy Chế biến rau quả xuất khẩu Mường Khương cho biết: "Với nhà máy, bao bì là khoản chi đầu vào thường xuyên. Mặc dù, doanh nghiệp có phương tiện vận chuyển 2 chiều nhưng việc mua hàng từ xa khiến doanh nghiệp mất thêm thời gian vận chuyển, đồng thời hạn chế khả năng chủ động khi cần điều chỉnh đơn hàng hoặc tăng sản lượng..."

Qua khảo sát phục vụ xây dựng Kế hoạch phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2035, ngành công thương xác định công nghiệp hỗ trợ tại Lào Cai đang thiếu 4 nhóm cơ bản.

Trước hết là cơ khí chế tạo, phụ tùng thay thế và thiết bị phi tiêu chuẩn phục vụ khai khoáng, tuyển khoáng, hóa chất và luyện kim. Nhu cầu gồm các chi tiết, cụm chi tiết, kết cấu thép, con lăn, sàng, búa nghiền, bi nghiền, van, bơm, đường ống, thùng rót, thiết bị lọc bụi và thiết bị nâng chuyển. Đây là nhóm sản phẩm gắn trực tiếp với hoạt động của nhà máy, có nhu cầu thay thế thường xuyên, nhưng doanh nghiệp trong tỉnh hiện chủ yếu mới tham gia gia công đơn giản và sửa chữa nhỏ.

Nhóm thứ hai là vật liệu, hóa chất phụ trợ và bao bì công nghiệp, gồm bao bì PP, PE, bao bì giấy, thùng chứa kim loại chuyên dụng, pallet, vật liệu chịu lửa, vôi công nghiệp, chất trợ tuyển và phụ gia phục vụ sản xuất phân bón, hóa chất, luyện kim, xi măng, chế biến nông - lâm sản. Không phải mặt hàng nào cũng phù hợp để sản xuất tại địa phương, nhưng những sản phẩm có nhu cầu ổn định, quy trình công nghệ phù hợp và khả năng bảo đảm tiêu chuẩn cần được đánh giá cụ thể để xác định cơ hội đầu tư.

Nhóm thứ ba là thiết bị điện, đo lường, tự động hóa và dịch vụ kỹ thuật công nghiệp. Tủ điện, thiết bị đóng cắt, hệ thống điều khiển, cảm biến, thiết bị giám sát cùng các dịch vụ thử nghiệm, kiểm định, hiệu chuẩn, phân tích, thiết kế, chế thử và bảo trì đều có vai trò trong vận hành dây chuyền. Khi các nhà máy phải thuê dịch vụ từ xa, chi phí không chỉ nằm ở tiền công và vận chuyển mà còn ở thời gian chờ đợi, nhất là khi thiết bị gặp sự cố cần xử lý nhanh.

Nhóm cuối cùng là sản phẩm hỗ trợ cho chế biến nông - lâm sản, nhất là gỗ rừng trồng và quế. Keo dán gỗ, sơn phủ, phụ gia thân thiện với môi trường, thiết bị sấy tiết kiệm năng lượng, công nghệ bao bì và đóng gói đạt tiêu chuẩn là những đầu vào cần thiết khi doanh nghiệp nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường. Nhu cầu ở nhóm này gắn trực tiếp với hướng phát triển chế biến sâu nông, lâm sản của tỉnh.

Theo đánh giá của ngành công thương, nguyên nhân đầu tiên là nhu cầu của các nhà máy tuy lớn nhưng phân tán theo từng cơ sở, từng loại sản phẩm và từng thời điểm. Nhu cầu chưa được tập hợp thành danh mục đủ rõ về chủng loại, tiêu chuẩn, sản lượng và thời gian đặt hàng; cam kết mua hàng dài hạn cũng chưa hình thành.

Nút thắt tiếp theo nằm ở năng lực của doanh nghiệp bởi phần lớn doanh nghiệp công nghiệp trên địa bàn có quy mô nhỏ và vừa, hạn chế về vốn tích lũy, đầu tư máy móc, nghiên cứu phát triển, thử nghiệm và kiểm định sản phẩm. Một số cơ sở cơ khí, gia công kim loại, bao bì, điện, tự động hóa và sửa chữa thiết bị đã có năng lực nhất định, nhưng hoạt động chủ yếu theo từng đơn hàng nhỏ, chưa quen với yêu cầu cung ứng số lượng lớn, lặp lại và ổn định.

Ngoài ra, nhân lực kỹ thuật và dịch vụ hỗ trợ sản xuất cũng còn thiếu. Các lĩnh vực cơ khí chính xác, hàn áp lực, điện, tự động hóa, hóa phân tích và quản trị sản xuất cần đội ngũ lao động có kỹ năng phù hợp. Trong khi đó, dịch vụ thử nghiệm, kiểm định, hiệu chuẩn và chứng nhận chất lượng tại chỗ chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Doanh nghiệp phải thuê ngoài tỉnh, phát sinh thêm chi phí, thời gian và khó khăn khi hoàn thiện hồ sơ chứng minh năng lực với khách hàng.

Cũng theo đại diện Sở Công Thương, hạ tầng và cơ chế hỗ trợ là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát triển nhà cung ứng. Hiện nay, một số khu - cụm công nghiệp chưa đồng bộ về cơ sở hạ tầng, nhiều cụm công nghiệp chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung, hạn chế khả năng tiếp nhận một số dự án sản xuất. Trước khi xây dựng Kế hoạch phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2035, tỉnh cũng chưa có chương trình riêng với nguồn lực và đầu mối chuyên trách. Việc tiếp cận chính sách ưu đãi còn khó khăn đối với doanh nghiệp thiếu thông tin và hướng dẫn về điều kiện, hồ sơ, trình tự thực hiện.

Những hạn chế trên cho thấy, khoảng trống công nghiệp hỗ trợ của Lào Cai nằm ở cả thị trường, năng lực sản xuất và điều kiện tổ chức thực hiện. Nhà máy có nhu cầu nhưng chưa hình thành cơ chế đặt hàng đủ rõ để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư. Doanh nghiệp địa phương có một phần năng lực nhưng chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về kỹ thuật, chất lượng, sản lượng và tiến độ. Trong khi đó, dịch vụ kỹ thuật, nhân lực và hạ tầng dùng chung chưa phát triển tương xứng với quy mô sản xuất công nghiệp.