Với người Tày, bếp lửa được xem như linh hồn của ngôi nhà sàn, chính vì vậy, bếp được đặt trang trọng ở gian giữa. Không chỉ là nơi sinh hoạt thường nhật của gia đình, bếp lửa còn là nơi tiếp khách, nơi các thế hệ trong gia đình quây quần bên nhau. Trên bếp lửa của người Tày còn có những giá treo để sấy hạt giống cho vụ sau, những quả men lá để nấu rượu, những quả chuối hong trữ để làm bánh mỗi dịp tết, lễ.
Những người con của bản Tày đã từng lớn lên bên bếp lửa nhà sàn, dù đi xa vẫn nhớ hình ảnh bà mình, mẹ mình đồ chõ xôi bằng gỗ trên bếp lửa ấy, làm những ống cơm lam bằng nứa hong bên bếp lửa, cả kẹp cá suối nướng… Những dịp cuối thu đầu đông như tầm này, bếp lửa của người Tày dậy mùi cơm mới, hương cốm mới, quyện cùng khói bếp, tạo nên không gian ấm cúng rất đặc biệt, nếu đã đến bản của người Tày, đã sống trong không gian bình dị ấy mới cảm nhận được.
Người Tày quan niệm, bếp lửa có “thần lửa” cai quản, nên vào dịp Tết Nguyên đán, cùng với cúng lễ tổ tiên, chủ nhà thường tổ chức cúng bếp lửa để báo với “thần lửa” là năm mới đã đến. Người Tày coi bếp lửa là nơi linh thiêng của nhà sàn, nên họ kiêng ngồi bếp lửa gõ vào kiềng, kiêng to tiếng, cãi nhau bên bếp lửa và khi đun bếp phải cho gốc vào trước…
Chính vì bếp lửa được coi như “miền thiêng” trong không gian văn hóa của đồng bào Tày, nên không đơn thuần là chiếc bếp để đun nấu, sưởi ấm… người Tày luôn coi trọng ý nghĩa của bếp lửa.
Là người thường xuyên đi làm lễ cúng cho nhiều gia đình trong bản vào nhà mới, ông Nguyễn Văn Soạn, người Tày ở bản Mường Kem, xã Nghĩa Đô trò chuyện với chúng tôi: “Khi dựng xong nhà sàn, vào nhà mới, người Tày làm thủ tục rước lửa vào bếp, đốt bếp lửa cháy liên tục trong 3 ngày 3 đêm kể từ sau khi làm lễ rước lửa vào bếp”.
Khi chọn được ngày vào nhà mới, gia chủ thường mời người lớn tuổi có uy tín trong bản, người đứng đầu dòng họ để cầm bó đuốc rước “thần lửa” vào bếp; cầm một chai nước lọc để đổ vào cột nhà sàn. Chủ lễ sẽ đi đầu, cầm lửa đi một vòng cho có khói và ấm hết nhà rồi mới đưa lửa vào bếp. Một người đi sau gánh theo đồ làm bếp (chõ đồ xôi, ấm đun nước…). Sau khi bếp lửa đã được đốt lên, lúc ấy mới được mang các thứ đồ khác vào nhà.
Đặc biệt, “người Tày ở Nghĩa Đô còn quan niệm, người cùng họ sẽ không đi làm lễ cho gia đình trong họ. Ví như, tôi họ Nguyễn thì chỉ đi làm lễ cúng cho các dòng họ khác, như họ Ma, họ Hoàng, họ Lương… Ngược lại, những gia đình họ Nguyễn khi làm lễ cúng vào nhà mới, rước “thần lửa” vào nhà, lại phải mời người khác họ đến cúng cho gia đình mình” - ông Soạn chia sẻ thêm.
Giờ đây, nhiều gia đình người Tày làm nhà sàn có làm thêm gian bếp, nên việc duy trì bếp lửa ở giữa gian chính của nhà sàn cũng đã thay đổi. Thế nhưng, vào hôm làm lễ rước “thần lửa” vào nhà, người Tày vẫn đốt một chậu than củi ở gian giữa - đúng vị trí người Tày đặt bếp lửa theo truyền thống để thực hành nghi lễ…
Ở Lào Cai, những bản làng của đồng bào Tày sinh sống gần như vẫn còn giữ được văn hóa truyền thống với kiến trúc nhà sàn. Ngày nay, vật liệu làm nhà sàn có thể được thay thế nhưng về kiến trúc của nhà sàn vẫn được gìn giữ, nhất là không thể thiếu bếp lửa ấm áp trong nhà.
Bà La Thanh Tiếp, người Tày ở xã Dương Quỳ chia sẻ: “Hầu như những gia đình người Tày ở nhà sàn thì đều có bếp lửa trong nhà, để ở gian giữa gần gian bếp, phía cầu thang lên nhà sàn. Mọi sinh hoạt của gia đình sau giờ lên nương, làm ruộng về thì đều quây quần bên bếp lửa… Ngồi uống trà hay ăn cơm, nhiều gia đình vẫn có thói quen ngồi quanh bếp lửa, nhất là vào mùa đông giá lạnh”.
Với đồng bào Tày ở các xã Lâm Thượng, Bản Liền, bên bếp lửa giờ đây không đơn thuần là “miền thiêng” trong nếp nhà truyền thống của gia đình, mà còn trở thành không gian văn hóa cho du khách trải nghiệm bản sắc dân tộc Tày. Không cảm xúc sao, khi cùng bạn bè, người thân ngồi bên bếp lửa ấm, vừa xem bà con người Tày sao mẻ chè Shan tuyết cổ thụ vừa hái ban chiều, vừa được thưởng thức chén trà nóng hổi đượm hương vị… Mùa nào thức nấy, du khách đến các điểm du lịch Lâm Thượng hay Bản Liền, sẽ được trải nghiệm những sắc màu văn hóa dung dị của đồng bào Tày bên bếp lửa.
Vàng A Bình, chủ một homestay ở Bản Liền chia sẻ: Với người Tày Bản Liền, bếp lửa hồng được ví như người chủ trong gia đình. Từ 27 tháng Chạp đến 30 Tết, bếp lửa luôn được thắp để đón tổ tiên về ăn Tết sum vầy. Ngày Tết, không được đổ nước vào bếp lửa. Còn theo phong tục vào nhà mới, người phụ nữ cầm bó lúa lên nhà sàn thắp bếp lửa đầu tiên. Đặc biệt, khi thắp lửa vào nhà mới, đêm đầu tiên, mọi người phải thức canh lửa, không được ngủ và duy trì thắp bếp lửa liên tục trong 5 ngày đêm.
Trước đây, người Tày duy trì bếp lửa quanh năm, ít để khi tắt, họ sẽ ủ lửa trong than, đến khi nấu bếp thì cời lửa lên. Ngày nay, việc duy trì đốt lửa liên tục chỉ còn trong ngày vào nhà mới, ngày tết, lễ… Tuy vậy, với người Tày, bếp lửa vẫn là chốn linh thiêng trong không gian nhà sàn truyền thống của họ. Bếp lửa vẫn là “sợi dây” kết nối thời gian từ quá khứ - truyền thống đến hiện tại, gắn kết sinh hoạt văn hóa trong đời sống của người Tày.
Bếp lửa của bản làng người Tày ở Lào Cai sau một năm nhiều biến động, đổi thay, Xuân Bính Ngọ này vẫn ấm, khói bếp thơm mùi cơm mới vẫn bay lên trong chiều đông lạnh giá. Nếp nhà sàn mới đang được bà con người Tày gấp rút hoàn thiện những công đoạn cuối cùng chờ ngày nhen lửa bếp. Bản làng người Tày thấp thoáng những căn nhà sàn kiên cố, chỉ nay mai thôi, khi cánh đào bên sườn núi bung nở, cánh én chao nghiêng dập dìu gọi mùa xuân về dưới mái hiên nhà, cũng là lúc đồng bào Tày làm nghi lễ đốt lửa bếp mới theo phong tục truyền thống, sẽ được đón cái Tết ấm với giấc ngủ bình yên.
Và rồi, cùng với ánh lửa bếp bập bùng, nhịp tính tẩu, điệu Then sẽ lại ngân vang… trong hương xuân quyện mùi thơm của bánh chưng, xôi nếp ở bản Tày!
