Tại xã Liên Sơn - nơi tập trung đông đồng bào Mường sinh sống, các điệu múa truyền thống vẫn thường xuyên xuất hiện trong các chương trình văn nghệ, ngày hội văn hóa hay những dịp sinh hoạt cộng đồng. Với người dân nơi đây, mỗi điệu múa không chỉ mang ý nghĩa giải trí mà còn gắn với đời sống lao động, phong tục và niềm tự hào về bản sắc dân tộc.
Đặc sắc nhất phải kể đến múa đuống (hay còn gọi là múa đâm đuống). Điệu múa này bắt nguồn từ hoạt động giã gạo quen thuộc trong đời sống sản xuất. Qua thời gian, những động tác lao động đã được cách điệu, trở thành hình thức trình diễn giàu tính nghệ thuật.
Ả Hạ là một trong những thôn có đông người Mường sinh sống ở xã Liên Sơn. Theo người Mường cao tuổi ở đây, để thực hiện điệu múa đuống, cần có sự phối hợp nhịp nhàng của nhiều người. Đạo cụ thường là chiếc cối dài bằng gỗ cùng những chiếc chày lớn. Khi biểu diễn, các thành viên vừa thực hiện động tác đâm chày, vừa kết hợp bước chân và nhịp điệu, tạo nên âm thanh rộn ràng, vang xa như lời cầu nguyện mùa màng bội thu. Cụ Đinh Thị Liền - người cao tuổi thôn Ả Hạ, cho biết: Điệu múa đuống có từ lâu đời, gắn với đời sống của người Mường. Trong đội múa sẽ có người đảm nhận vai trò "đuống cái" để dẫn dắt nhịp điệu. Người này phải hiểu rõ từng động tác, từng nhịp chày thì cả đội mới múa đều và đẹp.
Những lời truyền dạy của các bậc cao niên đã giúp lớp trẻ hiểu hơn về giá trị của điệu múa truyền thống. Nhiều phụ nữ và thanh niên đã tham gia các đội văn nghệ của thôn, xã để học và biểu diễn múa đuống trong các sự kiện văn hóa. Chị Hà Thị Tơ chia sẻ: Lúc mới tập múa, mình thấy rất khó vì phải vừa giữ nhịp, vừa thực hiện động tác cho đúng. Nhưng được các cụ hướng dẫn, tập luyện nhiều lần thì dần quen. Khi múa trong ngày hội, nghe tiếng chày vang lên cùng tiếng cười nói của bà con, mình cảm thấy rất vui và tự hào.
Múa đuống không chỉ là tiết mục văn nghệ, mà còn là dịp để người dân trong bản gắn kết với nhau. Mỗi khi có lễ hội, mọi người lại cùng tập luyện, cùng chuẩn bị trang phục và đạo cụ để tham gia biểu diễn. Bà Đinh Thị Yêu - thôn Ả Hạ cho hay: Điệu múa đuống mang đậm tinh thần cộng đồng của người Mường. Âm thanh của những chiếc chày khi đâm xuống cối tạo nên nhịp điệu vui tươi, khiến không khí lễ hội thêm rộn ràng. Ngày xưa, đâm đuống là công việc quen thuộc của mỗi gia đình khi giã gạo. Bởi vậy, mỗi lần biểu diễn múa đâm đuống, mọi người đều hào hứng tham gia vì cảm giác như đang cùng nhau tái hiện lại cuộc sống lao động của cha ông.
Bên cạnh múa đuống, múa chai cũng là điệu múa đặc sắc được nhiều đội văn nghệ ở địa phương duy trì. Điệu múa này thường do các cô gái trẻ biểu diễn, với đạo cụ là những chiếc chai bên trong chứa nước. Khi múa, các diễn viên phải giữ thăng bằng và điều khiển chai khéo léo trong suốt quá trình biểu diễn.
Các động tác trong múa chai được xây dựng dựa trên hình ảnh lao động của người nông dân như cấy lúa, chăm sóc ruộng đồng hay tưới nước cho cây. Nhờ vậy, điệu múa vừa mang tính nghệ thuật vừa phản ánh đời sống sản xuất của người Mường.
Không thể thiếu trong không gian văn hóa Mường là múa cồng chiêng. Tiếng cồng chiêng vang lên trong nhiều dịp quan trọng của cộng đồng như lễ hội, cưới hỏi hay các nghi lễ truyền thống. Một dàn cồng chiêng của người Mường thường có 12 chiếc, tượng trưng cho 12 tháng trong năm và sự tuần hoàn của bốn mùa. Khi hòa cùng những bước múa uyển chuyển, âm thanh cồng chiêng tạo nên không gian lễ hội sôi động, thể hiện khát vọng về cuộc sống no ấm và bình yên.
Vẻ đẹp bản sắc của múa Mường tại Liên Sơn giờ đây không chỉ được phụ nữ Mường gìn giữ mà còn thu hút nhiều dân tộc khác cùng say mê. Chị Sa Thị Dung (người Thái, làm dâu gia đình người Mường) đã biểu diễn khá thành thạo những điệu múa đặc trưng như đâm đuống hay múa chai. Bà Sầm Thị Đển cũng là người Thái nhưng đã gắn bó với Ả Hạ hơn nửa thế kỷ, hiện là thành viên của đội văn nghệ người cao tuổi trong thôn. Bà Đển chia sẻ: Tôi theo các chị em trong thôn học múa Mường rồi tham gia biểu diễn trong các dịp sinh hoạt văn hóa ở địa phương. Tôi cũng yêu thích những điệu múa này như chính chị em người Mường ở đây.
Nhằm lưu truyền bền vững, công tác giáo dục di sản đã được đưa vào học đường. Tại Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Trần Phú (xã Liên Sơn), các hoạt động ngoại khóa về văn hóa Mường được tổ chức thường xuyên nhằm giúp học sinh tiếp cận và tìm hiểu các điệu múa dân tộc. Nhà trường đã thành lập đội múa Mường với sự tham gia của nhiều học sinh. Dưới sự hướng dẫn của giáo viên và các nghệ nhân trong cộng đồng, các em được học các động tác cơ bản của múa đuống, múa cồng chiêng và múa chai. Đây là cách để thế hệ trẻ thêm trân trọng và bảo tồn giá trị văn hóa của cha ông.
Từ sự chung tay của cộng đồng, nhịp chày đâm đuống và tiếng cồng chiêng vẫn vang vọng giữa nhịp sống hiện đại, làm phong phú thêm đời sống tinh thần của bản làng nơi đây.
