Người Thái là một trong những dân tộc đầu tiên khai phá vùng đất Mường Lò. Trải qua nhiều thế kỷ, người Thái đã tạo nên một cộng đồng lớn mạnh, mang đậm bản sắc văn hóa ở lòng chảo Mường Lò.
Xuất phát từ đời sống lao động và nhu cầu sinh hoạt, người Thái Mường Lò đã hình thành những công việc phù hợp, tích lũy kinh nghiệm, kỹ năng qua nhiều thế hệ, dần trở thành nghề thủ công truyền thống.
Các nghề thủ công truyền thống đều gắn bó chặt chẽ với đời sống sinh hoạt của người Thái Mường Lò và góp phần làm tăng thêm giá trị bản sắc văn hóa cộng đồng.
Nếu nghề dệt thổ cẩm là thước đo sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ Thái Mường Lò, thì đan lát lại là nghề thủ công truyền thống chủ yếu do nam giới đảm nhiệm.
Để tạo ra một sản phẩm bền, đẹp, ngoài kinh nghiệm, người đan còn cần sự khéo léo, công phu và tỉ mỉ trong từng công đoạn.
Nguyên liệu chủ yếu là tre, nứa, giang, mây bánh tẻ, được chọn kỹ, ống thẳng, có độ dẻo phù hợp để tránh cong, óp. Quá trình tạo màu đòi hỏi nan phải bền màu, tươi sáng; việc chẻ nan to, nhỏ, cứng, dẻo được thực hiện tùy theo từng loại sản phẩm. Khi đan, người thợ linh hoạt kết hợp các kỹ thuật đan ô vuông, đan ngang, dọc, bắt chéo… để tạo những hoa văn như bông hoa, quả trám, hình cây...
Mỗi sản phẩm thường mất từ vài ngày đến hàng tháng mới hoàn thành, tùy theo độ phức tạp. Sau khi hoàn thiện, sản phẩm được gác trên bếp để hun khói, giúp tăng độ bền và hạn chế mối mọt.
Dù ngày nay, nghề đan lát truyền thống không còn phát triển mạnh như trước bởi sự đổi thay của cuộc sống hiện đại, nhưng ở vùng Mường Lò vẫn có những người cần mẫn giữ nghề. Một trong số đó là thầy giáo Lê Thanh Tùng - giáo viên Trường Tiểu học Nguyễn Quang Bích, phường Nghĩa Lộ.
Với mong muốn trao truyền nét đẹp văn hoá Thái cho thế hệ trẻ, giữ gìn nghề truyền thống, hơn bốn năm nay, thầy Tùng đã mở lớp dạy đan lát miễn phí, thu hút khá nhiều học sinh.
Thầy Tùng chia sẻ: Trước nguy cơ mai một của nghề đan lát - nghề thủ công truyền thống gắn liền với văn hóa, lịch sử của người Thái vùng Mường Lò trong nhịp sống hiện đại, tôi đã mở lớp dạy nghề. Mong muốn của tôi là khơi dậy niềm tự hào dân tộc, ý thức gìn giữ những giá trị truyền thống, đồng thời tạo không gian để các em học tập, giao lưu và nuôi dưỡng niềm yêu thích với nghệ thuật đan lát. Tôi rất vui khi lớp học thu hút nhiều học sinh tham gia, các em đều chăm chỉ, say mê”.
Nhờ sự chỉ dạy tận tình, tâm huyết của thầy Tùng, học sinh đã có thể tự tay làm ra những sản phẩm có tính ứng dụng trong đời sống và cả sản phẩm mang tính nghệ thuật cao.
Em Hà Khánh Đình, lớp 9B, Trường THCS Hoàng Văn Thụ, phường Trung Tâm đã theo học thầy Tùng gần 2 năm nay, cho biết: Thầy Tùng đã dạy em từ cách chẻ nan, chuốt nan, chọn nguyên liệu phù hợp cho mỗi loại sản phẩm. Làm ra một sản phẩm không dễ và mất nhiều thời gian nhưng khi tự tay hoàn thành những chiếc ớp, cái rổ, cái rá, em thấy rất vui và mong muốn làm được nhiều sản phẩm đẹp hơn nữa”.
Tại lớp học của thầy Tùng, học sinh còn được tìm hiểu về ý nghĩa những hoa văn trong nghệ thuật đan lát của người Thái. Em Hà Anh Tú, lớp 12A3, trường Trung cấp Dân tộc nội trú Nghĩa Lộ theo học thầy Tùng đã bốn năm nay bởi yêu thích các hoa văn trong nghệ thuật đan lát của người Thái.
Tú cho biết: “Nhờ thầy Tùng mà em biết đến nghệ thuật đan lát của người Thái, ý nghĩa của các hoa văn. Hoa văn quả trám (kén cưởm) trong quan niệm của người Thái mang ý nghĩa nói về sự che chở cho con người. Còn hình một mắt (ta liêu) thường dùng trong các dịp lễ, tế. Em sẽ quyết tâm học theo nghề đan lát này của thầy Tùng để biết thêm về văn hoá của người Thái”.
Trong nhịp sống hiện đại, lớp học đặc biệt của thầy Tùng đã góp phần lưu giữ, trao truyền những giá trị tinh hoa trong nghệ thuật đan lát của dân tộc Thái. Để học sinh thêm yêu thích và kiên trì theo nghề, thầy Tùng không chỉ sáng tạo trong cách truyền dạy mà còn tìm đầu ra cho sản phẩm, qua đó vừa quảng bá nét văn hoá độc đáo đến với du khách, vừa khuyến khích, tạo động lực cho các em giữ gìn nghề truyền thống.
Lớp học đan lát của thầy giáo Lê Thanh Tùng đã góp phần khơi dậy mạch nguồn tinh hoa văn hoá Thái. Dù đan lát thủ công không còn phát triển mạnh như trước, nhưng nghề truyền thống này là một trong những giá trị đặc sắc của kho tàng văn hóa Thái cần được gìn giữ, phát huy, góp phần bảo tồn bản sắc và thúc đẩy du lịch vùng Mường Lò.
