Giữa những dãy núi cao quanh năm mây phủ của vùng Tây Bắc, cây chè Shan tuyết đã bén rễ, sinh trưởng qua hàng trăm năm, trở thành một phần trong đời sống và sinh kế của đồng bào Mông ở xã Phình Hồ, tỉnh Lào Cai.
Hương vị đặc trưng của chè Phình Hồ không chỉ được tạo nên bởi điều kiện tự nhiên đặc biệt mà còn bởi kinh nghiệm canh tác, cách thu hái và chế biến được người dân địa phương gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là một thức uống đơn thuần mà nó còn là "báu vật" chứa đựng những nét văn hóa của đồng bào Mông ở mảnh đất này.
Ngày nay, từ một sản vật chủ yếu phục vụ đời sống và trao đổi nhỏ lẻ, chè Shan tuyết Phình Hồ đang từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị, được bảo hộ chỉ dẫn địa lý và mở rộng thị trường.
Hương vị đặc trưng của vùng chè trên mây
Phình Hồ được mệnh danh là 10 vùng chè Shan tuyết nổi tiếng ở Việt Nam. Các sản phẩm từ chè Shan tuyết Phình Hồ như: hồng trà, bạch trà, tuyết trà được người tiêu dùng đánh giá cao, được cấp bảo hộ chỉ dẫn địa lý.
Chè mang chỉ dẫn địa lý "Phình Hồ" là giống chè Shan được trồng ở khu vực có độ cao trung bình từ 1.100 mét đến 1.300 mét so với mực nước biển. Khác với những nương chè trải dài thành từng luống ngay ngắn ở nhiều vùng, chè Shan Phình Hồ mang dáng vẻ nguyên sơ với những cây chè cổ thụ bám rễ giữa núi rừng.
Nhiều cây đã có tuổi đời hàng trăm năm, thân vươn cao từ 8-10m, gốc lớn, tán rộng, tạo nên những “cánh rừng chè” đặc trưng trên các triền núi cao. Qua bao mùa mây phủ, những cây chè vẫn bền bỉ sinh trưởng, cho những búp non phủ lớp tuyết trắng.
Các nghiên cứu về chè Shan đã chỉ ra rằng ở những nơi có độ cao lớn thì biên độ nhiệt độ ngày đêm lớn. Khu vực địa lý có biên độ nhiệt ngày và đêm từ 8-10 độ C, ánh sáng yếu, thời gian chiếu sáng trong ngày ngắn, khí hậu ẩm và có nhiều mây mù tạo ra trong chè hàm lượng chất thơm cao hơn những nơi có độ cao thấp. Chính vì vậy, các sản phẩm chế biến từ nguyên liệu chè Shan Phình Hồ có mùi thơm mạnh hơn các sản phẩm của các khu vực địa lý khác.
Chè Shan tuyết Phình Hồ được trồng ở địa hình có độ dốc trên 25 độ, thuận lợi cho tiêu thoát nước mưa tầng mặt. Đồng thời, sườn núi cao đón được gió ẩm và che bớt nắng rát buổi chiều từ hướng Tây nên chế độ bức xạ, nhiệt độ, độ ẩm thích hợp cho cây chè shan phát triển tốt.
Nhờ điều kiện tự nhiên đặc thù, chè xanh, hồng trà, chè trắng, chè phổ nhĩ mang chỉ dẫn địa lý "Phình Hồ" có những đặc trưng như chè xanh có cánh chè to, đều, xoăn chặt, lộ tuyết, mùi thơm mạnh đặc trưng, khi pha có màu nước xanh và vàng sáng. Vị chè xanh chát, đắng nhẹ và có vị ngọt hậu rõ.
Theo người dân ở Phình Hồ, chè muốn ngon phải được hái lúc vẫn còn hơi sương. Việc sao chè cũng phải hết sức kỳ công thì mới có được một mẻ chè ngon. Sao chè phải sao bằng chảo gang, lúc mới sao thì phải để lửa thật to, đến khi chè héo thì để lửa nhỏ riu riu để không bị cháy chè. Đây là công đoạn cực kỳ quan trọng, nếu để quá lửa thì chè sẽ bị cháy, nổ chè và không còn thơm nữa.
Sau những công đoạn vò, sao thủ công tỉ mỉ, những cánh chè Shan xoăn lại, giữ nguyên sắc xanh đượm sương và lớp lông tơ bạc. Mùi trà thơm nhẹ nhàng, nước trà vàng nhẹ, sóng sánh, mới nhấp có vị chát nhưng nuốt qua cuống họng thì vị ngọt lưu lại rất lâu.
Nâng tầm thương hiệu, nâng cao giá trị chè Phình Hồ
Xã Phình Hồ hiện có trên 300ha chè shan, trong đó có trên 100ha cổ thụ với trên 300.000 cây chè hàng trăm năm tuổi mang về cho người dân thu nhập hàng trăm triệu đồng/năm. Hiện nay chè Shan không chỉ là loại cây trồng mang giá trị kinh tế cao mà ở đó còn là loại cây chỉ dẫn địa lý để du khách trong và ngoài nước đều biết đến Phình Hồ.
Với mục tiêu đưa cây chè Shan tuyết trở thành một trong những thế mạnh trong phát triển kinh tế hàng hóa, chính quyền địa phương đã xây dựng kế hoạch cụ thể về phát triển chè Shan tuyết, trong đó hướng dẫn người dân kỹ thuật canh tác, thu hái chè, sử dụng các biện pháp hữu cơ, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hóa học trong canh tác.
Địa phương cũng tổ chức cho các hợp tác xã liên kết với các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh để nâng tầm thương hiệu, nâng cao giá trị chè Phình Hồ.
Với sản lượng chè búp tươi đạt 500 tấn/năm, trong đó chè búp tươi chất lượng cao đạt trên 300 tấn, chè Shan tuyết không chỉ là cây trồng mang giá trị kinh tế cao mà còn là loại cây có chỉ dẫn địa lý để thu hút du khách trong và ngoài nước đến Phình Hồ.
Hợp tác xã Trà Shan tuyết Phình Hồ cũng đã được thành lập, cam kết thu mua hết sản phẩm chè búp tươi cho bà con với giá cao nhất. Sự ra đời của Hợp tác xã đã mở hướng làm kinh mới cho bà con từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp và thương hiệu chè Shan tuyết Phình Hồ cũng vươn tầm ra thị trường quốc tế. Các sản phẩm từ chè Shan tuyết Phình Hồ như: hồng trà, bạch trà, tuyết trà đã được cấp chứng nhận sản phẩm OCOP 3 sao.
Để nâng cao thương hiệu cũng như giá trị của cây chè Shan tuyết cổ thụ địa phương, đồng thời bán các sản phẩm chè ra thị trường, Hợp tác xã đã và đang áp dụng các mô hình chuyển đổi số cho sản phẩm trên các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, TikTok shop, Tiktok, Facebook… Đây đang là các nền tảng hiệu quả để quảng bá hình ảnh cây chè Shan tuyết và thương hiệu của Hợp tác xã.
Không chỉ là cây trồng mang lại giá trị kinh tế, chè Shan tuyết Phình Hồ còn mở ra hướng đi gắn sản xuất với phát triển du lịch cộng đồng. Du khách đến đây không chỉ được tận mắt thấy những gốc chè cổ thụ trăm năm tuổi, mà còn được tự tay hái chè, sao chè, thưởng chén trà ngon, nghe các bậc cao niên kể những câu chuyện về chè và cùng nhau khám phá cảnh đẹp, săn mây ở Phình Hồ.
Việc đầu tư vào marketing bằng cách kể những câu chuyện về văn hóa, con người và giá trị lịch sử của cây chè cổ thụ đã tạo được sự kết nối mạnh mẽ, bền vững giữa người dân với doanh nghiệp và mở rộng kênh phân phối sản phẩm.
Chính quyền địa phương đang tiếp tục có các giải pháp để cùng với Hợp tác xã trà Shan tuyết Phình Hồ nâng tầm các sản phẩm chè Phình Hồ từ 3 sao lên 4-5 sao, tạo ra các sản phẩm được người mê trà ưa chuộng./.
