Trong những năm gần đây, cùng với nhiệm vụ bảo tồn thiên nhiên, việc gắn bảo vệ rừng với sinh kế của người dân vùng đệm đang trở thành hướng đi bền vững. Khi người dân được tạo điều kiện phát triển sản xuất dưới tán rừng, tham gia tuần tra, quản lý và hưởng lợi từ rừng, trách nhiệm gìn giữ “mái nhà xanh” của đại ngàn cũng dần trở thành ý thức tự giác của cộng đồng người Mông nơi đây.
Giữa bạt ngàn rừng già là cuộc sống của gần 500 hộ dân với hơn 2.500 nhân khẩu. 99% cư dân nơi đây là đồng bào Mông, từ bao đời nay sống dựa vào rừng và coi những cánh rừng này như mái nhà chung của cộng đồng.
Khi người dân là “chủ rừng”
Con đường đất dẫn vào thôn Nà Hẩu ngoằn ngoèo qua những sườn núi. Sáng sớm, ông Giàng A Chè, thành viên tổ bảo vệ rừng thôn Nà Hẩu đã cùng các thành viên chuẩn bị cho chuyến tuần tra định kỳ.
“Cả cuộc đời gắn bó với rừng, sống cùng rừng, người Mông ở Nà Hẩu coi rừng như nguồn sống, là mái nhà che chở và cũng là chỗ dựa tinh thần của cộng đồng,” ông Chè chia sẻ.
Từ xa xưa, người Mông nơi đây đã có những quy định riêng để bảo vệ rừng, coi như luật tục của bản.
Theo ông Chè, tổ bảo vệ rừng của thôn hiện có 23 thành viên. Hằng tháng, tổ tổ chức tuần tra một đến hai lần, mỗi lần huy động khoảng 10 - 12 người. Có những chuyến đi kéo dài một đến hai ngày, phải mang theo lương thực và nước uống để ngủ lại trong rừng.
Những chuyến tuần tra ấy không chỉ nhằm phát hiện, ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng mà còn thể hiện vai trò “chủ rừng” của cộng đồng. Với người Mông ở Nà Hẩu, giữ rừng cũng chính là giữ ngôi nhà của mình.
“Nếu có ai phá rừng hay khai thác gỗ trái phép, bà con sẽ báo ngay cho chính quyền xã và kiểm lâm để xử lý,” ông Chè cho biết.
Nhờ nguồn kinh phí khoán bảo vệ rừng, người dân càng có thêm động lực để gìn giữ những cánh rừng đã nhận khoán, ý thức tự giác của cộng đồng cũng ngày càng được nâng lên.
Bảo vệ rừng từ gốc
Theo ông Đoàn Giao Lương - Hạt phó Hạt Kiểm lâm Trấn Yên, Trưởng Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, công tác bảo vệ rừng tại đây được triển khai theo phương châm “bảo vệ rừng từ gốc”, lấy cộng đồng dân cư làm trung tâm.
Ông Lương cho biết: Ban Quản lý khu bảo tồn đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo vệ tốt diện tích rừng tự nhiên hiện có, đồng thời đề xuất với chính quyền địa phương các giải pháp tạo sinh kế, việc làm cho người dân vùng lõi, góp phần giảm áp lực lên tài nguyên rừng.
Sự tham gia của người dân đã trở thành chỗ dựa vững chắc cho công tác bảo vệ rừng. Nhờ đó, nhiều hành vi xâm hại tài nguyên rừng như khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã, phát rừng làm nương rẫy được phát hiện và ngăn chặn kịp thời.
Song song với đó, lực lượng kiểm lâm cũng tăng cường bám cơ sở, đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân ký cam kết thực hiện các quy định về bảo vệ rừng gắn với phòng cháy, chữa cháy rừng.
Ông Nguyễn Trung Kiên - kiểm lâm viên phụ trách địa bàn xã Tân Hợp cho biết:
“Diện tích rừng ở đây rất lớn, địa hình lại hiểm trở nên công tác quản lý gặp nhiều khó khăn. Vì vậy chúng tôi xác định phải dựa vào người dân, đặc biệt là các già làng, trưởng bản - những người có uy tín trong cộng đồng".
Theo ông Kiên, toàn bộ khu bảo tồn có diện tích hơn 16.000 ha, trong đó vùng lõi ở Tân Hợp chiếm phần lớn. Ngoài ra còn có các xã vùng đệm như Phong Dụ Thượng, Mỏ Vàng.
Nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng kiểm lâm và cộng đồng, tình trạng vi phạm lâm nghiệp trên địa bàn đã giảm đáng kể.
Giữ rừng giữa những áp lực sinh kế
Những cánh rừng già ở Nà Hẩu đến nay vẫn giữ được màu xanh. Nhiều loài cây gỗ quý như tốc mật cùng hệ động vật rừng vẫn còn hiện diện, dù số lượng không còn nhiều như trước.
Tuy vậy, bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn không ít khó khăn. Phần lớn các hộ dân sinh sống tại đây đã định cư từ trước khi khu bảo tồn được thành lập. Đất rừng đặc dụng và đất sản xuất đan xen, nằm trong vùng lõi khu bảo tồn nên việc mở rộng diện tích canh tác gần như không thể thực hiện.
Trong khi đó, dân số ngày càng tăng, quỹ đất ở lại hạn chế. Nhiều gia đình sau khi con cái lập gia đình phải dựng nhà trên phần đất của cha mẹ để sinh sống, khiến điều kiện sinh hoạt khó khăn.
Trước đây, một số hộ từng trồng sa nhân, thảo quả dưới tán rừng tự nhiên để tăng thu nhập. Tuy nhiên, nếu không được quản lý chặt chẽ, những hoạt động này có thể ảnh hưởng đến cấu trúc và hệ sinh thái rừng tự nhiên của khu bảo tồn.
Giữ rừng để giữ tương lai
Việc tìm kiếm sinh kế bền vững cho người dân vùng lõi trở thành nhiệm vụ quan trọng, song hành với mục tiêu bảo vệ rừng.
Theo Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, bên cạnh việc tiếp tục giao khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng, các cơ quan chức năng đang từng bước nghiên cứu, xây dựng các mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương như trồng cây dược liệu bản địa, chăn nuôi dưới tán rừng hoặc phát triển du lịch sinh thái cộng đồng.
Hướng đi này nhằm tạo thêm nguồn thu nhập ổn định cho người dân, từ đó giảm dần sự phụ thuộc trực tiếp vào tài nguyên rừng, góp phần bảo vệ bền vững hệ sinh thái rừng đặc dụng của khu bảo tồn.
Giữ được màu xanh của những cánh rừng Nà Hẩu hôm nay không chỉ là trách nhiệm của lực lượng kiểm lâm hay Ban Quản lý khu bảo tồn, mà còn là kết quả của sự chung tay gìn giữ của cộng đồng dân cư sống dưới tán rừng. Khi người dân trở thành lực lượng trực tiếp tham gia bảo vệ rừng và được tạo điều kiện phát triển sinh kế bền vững, những cánh rừng sẽ tiếp tục được gìn giữ lâu dài.
