Phía sau khung cảnh nên thơ ấy không chỉ là hành trình tìm đường thoát nghèo, mà còn là sự chuyển mình trong tư duy sản xuất, nỗ lực biến những thửa ruộng từng bị bỏ hoang thành “mỏ vàng” của sinh kế và hy vọng.
Từ bao đời nay, người Mông, Tày, Thái ở Phong Dụ Thượng sống nhờ nông nghiệp. Cây lúa là nguồn thu nhập chính, là hạt gạo nuôi gia đình, là thước đo no ấm của mỗi nhà.
Thế nhưng, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt khiến nhiều diện tích ruộng chỉ cấy được một vụ trong năm. Sau mùa gặt, khi nước rút, những chân ruộng bậc thang trơ mình giữa gió lạnh. Cỏ dại mọc um tùm, đất “ngơi nghỉ” trong im lặng, còn người dân bước vào những tháng ngày nông nhàn nhưng chẳng hề an lòng. Không có việc làm thêm, không có nguồn thu phụ, cuộc sống vốn đã khó càng thêm chật vật. Ruộng bỏ không là sự lãng phí nhìn thấy rõ. Lớn hơn thế, đó là khoảng trống của cơ hội phát triển.
Nhiều năm qua, bài toán đặt ra với chính quyền địa phương là làm sao tận dụng được quỹ đất ấy, tìm ra loại cây phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng, có thể sinh trưởng trong mùa lạnh và mang lại giá trị kinh tế.
Mùa đông năm 2025 đã đánh dấu một bước ngoặt. Lần đầu tiên, trên những thửa ruộng từng chỉ quen với cây lúa, người dân gieo xuống những hạt giống hoa tam giác mạch. Một quyết định không khỏi khiến nhiều người băn khoăn. Bởi, tam giác mạch trước đây chủ yếu được biết đến như loài hoa gắn với cao nguyên đá, chứ chưa ai nghĩ sẽ trở thành cây trồng tạo sinh kế.
Trong nhiều năm, sản xuất nông nghiệp của địa phương phụ thuộc gần như hoàn toàn vào cây lúa nhưng phần lớn diện tích chỉ canh tác được một vụ nên hiệu quả kinh tế thấp. Việc đưa hoa tam giác mạch vào trồng là bước đi nhằm phá thế độc canh cây lúa, tăng hiệu quả sử dụng đất và tạo thêm thu nhập cho người dân.
Đó không chỉ là quyết định về cây trồng mà là quyết định thay đổi tư duy phát triển. Bởi muốn đi xa, vùng cao không thể mãi dựa vào một loại cây truyền thống, càng không thể để đất đai “ngủ quên” hết nửa năm.
Chỉ hơn một tháng sau ngày gieo hạt, những luống cây bắt đầu vươn lên trong giá lạnh, rồi hoa bung nở. Từ sắc trắng tinh khôi chuyển dần sang hồng phớt rồi tím nhạt, tam giác mạch phủ kín các thửa ruộng bậc thang như tấm thảm mềm mại ôm lấy núi đồi. Những thửa ruộng vốn hoang dại, trầm mặc bỗng trở nên sống động. Gió ngang qua mang theo hương dịu nhẹ, nắng đổ xuống làm cánh hoa rung rinh như sóng. Người dân địa phương nói vui rằng: “đất đã biết cười”. Vẻ đẹp ấy không chỉ khiến du khách dừng chân mà còn đánh thức niềm tin trong nông dân. Từ mảnh ruộng từng chỉ cho một vụ lúa nay đã có thêm một mùa vụ giá trị.
Điểm đáng chú ý trong mô hình ở Phong Dụ Thượng là không để người dân “tự bơi”. Xã đã chủ động kết nối với Hiệp hội Ẩm thực Nhật Bản - Việt Nam để hỗ trợ giống, phân bón, hướng dẫn kỹ thuật canh tác và bao tiêu sản phẩm sau thu hoạch. Mô hình liên kết ba bên: chính quyền - doanh nghiệp - người dân giúp giảm rủi ro đáng kể. Người dân không còn nỗi lo “được mùa mất giá”, cũng không phải sản xuất theo kiểu mò mẫm, mạnh ai nấy làm. Ở vùng cao, đây là thay đổi rất lớn. Bởi từ trước đến nay, không ít hộ dân quen canh tác dựa vào kinh nghiệm truyền đời, ít tiếp cận khoa học - kỹ thuật, càng hiếm cơ hội tiếp cận thị trường hàng hóa. Đến nay, họ bắt đầu làm nông nghiệp theo quy trình, có kế hoạch, có đầu ra. Đó là bước chuyển từ sản xuất tự cung, tự cấp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.
Thôn Khe Táu với gần 50 ha ruộng bậc thang là nơi triển khai mô hình trồng hoa tam giác mạch từ những ngày đầu. Ông Lù A Dờ - Bí thư Chi bộ thôn nhớ lại: “Ban đầu nhiều hộ còn băn khoăn vì chưa từng trồng loại cây này. Nhưng sau khi được hướng dẫn kỹ thuật, thấy cây dễ trồng, phù hợp điều kiện địa phương, người dân mạnh dạn tham gia”. Điều đáng mừng là người dân không chỉ làm theo hướng dẫn mà đã chủ động hơn trong từng công đoạn: làm đất, gieo hạt, chăm sóc, giữ vệ sinh đồng ruộng, bảo vệ cảnh quan…
Tại thôn Cao Sơn, anh Hoàng Văn Hiến là một trong những hộ tiên phong chuyển đổi ruộng sau vụ lúa sang trồng tam giác mạch.
Anh Hiến phấn khởi chia sẻ: “Trước đây, thu hoạch lúa xong là ruộng bỏ không. Hiện, trồng thêm tam giác mạch, đất không bị bỏ phí mà còn có thêm thu nhập, hiệu quả kinh tế cao hơn từ 1,5 đến 2 lần so với trồng lúa”. Nhưng điều lớn nhất, theo anh Hiến là sự đổi thay trong suy nghĩ: “Không chỉ trồng lúa mà từ mảnh ruộng của mình còn có thể trồng nhiều cây khác, quan trọng là dám thử, dám làm”. Chỉ câu nói mộc mạc của anh Hiến nhưng mang trong đó cả tinh thần vượt khó, không cam chịu đói nghèo.
Những diện tích trồng thử nghiệm đầu tiên đã mang lại niềm tin như thế. Trước mắt, giá trị của cây tam giác mạch ở Phong Dụ Thượng chưa đặt nặng ở sản lượng hay doanh thu. Loài hoa này đang tạo ra “lợi ích kép”. Một mặt, nâng hiệu quả sử dụng đất, tạo thêm nguồn thu cho nông dân trong mùa nông nhàn. Mặt khác, tạo cảnh quan hấp dẫn, mở đường cho du lịch trải nghiệm. Khi hoa nở rộ, từng đoàn khách tìm đến tham quan, trải nghiệm, thưởng thức ẩm thực địa phương. Người dân có thể bán nông sản, mở dịch vụ ăn uống, làm homestay, hướng dẫn trải nghiệm văn hóa địa phương. Vậy là chỉ từ một hạt giống gieo xuống ruộng có thể cho thu hoạch nhiều giá trị kinh tế. Đó chính là tư duy phát triển hiện đại: lấy nông nghiệp làm nền tảng, lấy du lịch làm đòn bẩy, lấy văn hóa làm bản sắc.
Theo định hướng lâu dài, Phong Dụ Thượng có thể trở thành điểm dừng chân trên tuyến kết nối các địa danh nổi tiếng như: Sa Pa, Mù Cang Chải, Suối Giàng. Trong hành trình ấy, những cánh đồng tam giác mạch sẽ là điểm nhấn độc đáo níu chân du khách. Dĩ nhiên, để đi xa còn nhiều việc phải làm: quy hoạch vùng trồng ổn định, xây dựng thương hiệu, đầu tư hạ tầng du lịch, đào tạo kỹ năng phục vụ cộng đồng, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa. Điều quan trọng nhất đã có chính là niềm tin của người dân. Từ những thửa ruộng từng bỏ hoang, hôm nay đã nở hoa. Trong sắc hoa mong manh mà bền bỉ ấy thấp thoáng hình ảnh đồng bào vùng cao: cần cù, chịu khó, không cam phận nghèo mà luôn vươn lên, tìm nắm cơ hội.
Tam giác mạch rồi sẽ tàn theo mùa. Nhưng sau mỗi mùa hoa, cái còn lại thật quý giá, đó là: một hướng đi mới, một cách nghĩ mới và khát vọng làm giàu ngay trên chính mảnh đất quê hương. Có thể từ hạt giống được gieo xuống chân ruộng khô hôm nay, Phong Dụ Thượng sẽ bước vào những “mùa vàng” no ấm mai sau.
Trình bày: Thanh Ba
