Đồng bộ đầu mối
Quyết định số 53/2026/QĐ-UBND (Quyết định 53), có hiệu lực từ ngày 17/7/2026, phân định rõ: UBND tỉnh quản lý các công trình phục vụ sản xuất từ 0,5 ha trở lên; cấp xã quản lý, khai thác công trình phục vụ dưới 0,5 ha. Tỉnh là chủ sở hữu, giao ngành nông nghiệp thực hiện quản lý Nhà nước, tổ chức lựa chọn, đặt hàng dịch vụ công ích thủy lợi. Đơn vị thực hiện là doanh nghiệp Nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, hợp tác xã, tổ hợp tác.
Thực tiễn ở phường Nam Cường và xã Việt Hồng cho thấy, khi đầu mối được phân định rõ, việc vận hành thuận lợi hơn.
Ông Nguyễn Anh Quyền - Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Nam Cường cho biết: “Phường quản lý khoảng 4,5 km kênh mương nội đồng, còn lại 30 km kênh chính, kênh cấp I, trạm bơm và đập đầu mối do doanh nghiệp quản lý. Qua nhiều năm, mô hình này vận hành khá ổn định, giúp chính quyền giảm áp lực kỹ thuật, tập trung chỉ đạo sản xuất và phối hợp xử lý phát sinh”.
Qua ghi nhận tại cơ sở, nhiều địa phương đồng tình với hướng phân cấp theo Quyết định 53 của UBND tỉnh. Bởi trước đây, việc quản lý được phân chia nhỏ, nên khi có vấn đề phát sinh ở hệ thống thủy lợi, nhất là ở những công trình lớn, các địa phương phải phối hợp với nhiều đơn vị, sở, ngành liên quan để xử lý.
Nay, toàn bộ hệ thống được giao cho một đơn vị quản lý, vận hành thì việc phối hợp, xử lý công việc thuận lợi hơn.
Đặc biệt, các doanh nghiệp, hợp tác xã được giao quản lý, vận hành công trình thủy lợi khi được lựa chọn sẽ có đủ năng lực về tài chính, thiết bị và đội ngũ kỹ thuật để làm tốt việc điều tiết, cấp nước phục vụ sản xuất.
Các công trình thủy lợi giao cho một đơn vị chuyên nghiệp quản lý, khai thác sẽ thuận lợi hơn. Việc quản lý tập trung giúp chủ động về nhân lực, nguồn vốn, phương tiện và tổ chức vận hành.
"Nút thắt" định mức và lựa chọn doanh nghiệp
Kinh nghiệm ở các địa phương đang thực hiện mô hình giao cho doanh nghiệp quản lý, vận hành các công trình thủy lợi lớn cho thấy có nhiều ưu việt. Tuy nhiên, để triển khai đồng bộ, cần có cơ chế tài chính rõ ràng. Bởi có địa phương cho rằng mức hỗ trợ cơ bản đáp ứng, nhưng nơi khác lại phản ánh còn thấp chưa đáp ứng được tiền công, vật tư, điện năng và kinh phí duy tu.
Theo đại diện Phòng Quản lý công trình thủy lợi và Phòng, chống thiên tai thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường, hiện nay, UBND tỉnh chưa ban hành quy định về định mức kinh tế - kỹ thuật để làm căn cứ xác định giá dịch vụ công ích thủy lợi.
Vì vậy, sau khi Quyết định 53 có hiệu lực, cơ chế đặt hàng trên diện rộng chưa thể triển khai ngay.
Trong thời gian chờ chính sách hoàn thiện, việc vận hành cấp nước cho sản xuất nông nghiệp vẫn phải đặt lên hàng đầu.
Chính quyền các xã tiếp tục chịu trách nhiệm với tài sản, công trình được phân cấp quản lý; các doanh nghiệp và tổ, nhóm thủy nông cần tăng cường phối hợp duy trì hệ thống, tránh ảnh hưởng mùa vụ. Đồng thời cần lựa chọn đơn vị có đủ năng lực quản lý, vận hành công trình thủy lợi ở các địa phương.
Được biết, toàn tỉnh chưa có nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đủ năng lực, nên ngay cả khi có quy định về định mức kinh tế - kỹ thuật dịch vụ công ích thủy lợi thì việc lựa chọn đơn vị quản lý, vận hành công trình thủy lợi ở các địa phương cũng cần được tổ chức một cách minh bạch, công khai.
Trường hợp chỉ có một đơn vị phù hợp, thì cơ quan quản lý Nhà nước cần tăng cường kiểm tra, giám sát chất lượng, khối lượng dịch vụ và việc sử dụng kinh phí. Với các tuyến kênh nội đồng vẫn cần duy trì các tổ thủy nông thôn, bản và gắn trách nhiệm với chế độ thù lao phù hợp.
Chuẩn hóa hồ sơ từng công trình
Tổ chức lại hoạt động quản lý, vận hành công trình thủy lợi sẽ khó hiệu quả nếu chỉ chia lại phần quản lý mà không đánh giá hiện trạng tài sản. Vì thế, trước khi giao nhiệm vụ, cần rà soát hồ, đập, trạm bơm, kênh mương, năng lực phục vụ; xác định công trình nào còn tốt, xuống cấp, có nguy cơ mất an toàn... Mỗi công trình cần một “hồ sơ sức khỏe” làm căn cứ để bảo trì, sửa chữa và đầu tư.
Ví dụ như tại xã Võ Lao, trong 44 tuyến kênh dẫn chính phục vụ từ 0,5 ha trở lên, nhiều công trình đã khai thác qua nhiều năm. Một số hồ chứa được xây dựng từ năm 1968, 1975, 1976, 1982.
Đáng chú ý, 43/44 công trình kênh mương đang xuống cấp, cho thấy áp lực sửa chữa, nâng cấp rất lớn. Tình trạng này cũng được ghi nhận ở nhiều địa bàn khác.
Ngành tiếp tục rà soát, phân loại hệ thống công trình để tham mưu UBND tỉnh ưu tiên nguồn lực cho các công trình xuống cấp, mất an toàn; đồng thời từng bước số hóa dữ liệu về hiện trạng, năng lực phục vụ và an toàn hồ đập. Mục tiêu là quản lý sát tài sản, giúp nâng chất lượng dịch vụ và bảo đảm an toàn cho người dân.
Việc tổ chức lại hoạt động quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn tỉnh không dừng ở chuyển giao tài sản công cho ai quản lý mà đó là sự sắp xếp khoa học giữa vai trò điều phối của tỉnh, năng lực quản lý, vận hành của doanh nghiệp và sự tham gia chủ động của người dân.
Làm được điều đó thì hệ thống thủy lợi mới thực sự phát huy hiệu quả, góp phần quan trọng thực hiện Định hướng phát triển nông nghiệp tỉnh giai đoạn 2025 - 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 và Nghị quyết số 10-NQ/TU của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về Chiến lược phát triển nông nghiệp hàng hóa.
