Trong chuỗi giá trị lúa gạo, từ khâu sản xuất - thu hoạch - chế biến - phân phối đến tiêu dùng, giống lúa chính là mắt xích khởi đầu và có vai trò then chốt quyết định chất lượng, sản lượng và sức cạnh tranh của hạt gạo trên thị trường.
Do đó, các đơn vị sản xuất, cung ứng lúa giống ngày càng chú trọng vào khâu chọn lọc, phân loại để tạo nên nhiều giống lúa đủ tiêu chuẩn đáp ứng cho xuất khẩu lúa gạo của Việt Nam.
Theo thống kê của Cục Trồng trọt, từ tháng 6/2014 đến 31/12/2019 đã có 119 giống lúa được công nhận giống quốc gia, hiện vẫn đang được thương mại hóa ra sản xuất.
Từ 1/1/2020 đến 5/2024, có tổng cộng 267 giống lúa được công nhận theo Luật Trồng trọt, trong đó: Công nhận lưu hành 152 giống; gia hạn công nhận lưu hành: 82 giống và công nhận đặc cách: 33 giống lúa.
Kể từ năm 2024 đến nay, các giống lúa chất lượng cao chiếm ưu thế, được lựa chọn trong sản xuất phục vụ xuất khẩu, nhất là khi thực hiện đề án “1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp” của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Cục Trồng trọt đánh giá, Việt Nam đang có bộ giống lúa hội đủ các tiêu chí: Ngắn ngày, chống chịu sâu bệnh tốt, khả năng thích ứng rộng, năng suất cao, chất lượng tốt, là mơ ước của nhiều nước trong khu vực. Bên cạnh đó, hoạt động hợp tác công tư trong thời gian qua cũng giúp nghiên cứu chọn tạo và thương mại giống lúa cũng ngày một phát triển. Nhiều giống lúa của các viện nghiên cứu đã được chuyển nhượng, chuyển giao cho doanh nghiệp, từ đó nhanh chóng được thương mại hóa ra sản xuất và góp phần vào thành tựu xuất khẩu gạo ra nhiều thị trường lớn trên thế giới.
Để giúp giống lúa được chọn tạo thuần chủng và chất lượng, các đơn vị nghiên cứu cũng đã bắt tay ứng dụng công nghệ vào việc nhận diện, phân loại, hàng trăm giống lúa khác nhau để đảm bảo chất lượng giống lúa được ổn định. Nắm bắt điều này, ông Đoàn Anh Võ, đại diện Easy Rice Việt Nam cho biết, nhằm giúp các đơn vị sản xuất lúa giống đồng đều, không chịu tổn thất, Easy Rice đã phát minh thiết bị Easy Rice MP1, sử dụng trí tuệ nhân tạo AI để hỗ trợ nông dân, Hợp tác xã tiếp cận nguồn giống chính xác và có độ thuần cao hơn. AI sẽ được đào tạo về cách tiếp nhận dữ liệu thông qua hình ảnh giống lúa. Sau khi xây dựng được cơ sở dữ liệu ban đầu, AI có thể kiểm định nhanh, chính xác và minh bạch dựa trên các cơ sở dữ liệu thực, không theo cảm quan.
Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam cho rằng, ứng dụng AI vào quản lý chuỗi sản xuất lúa gạo giúp cho các mắt xích trong chuỗi vận hành trôi chảy và chính xác hơn. Các đơn vị cung ứng không mất nhiều thời gian để sàng lọc, đơn vị tiếp nhận đơn hàng không mất nhiều nhân lực để kiểm tra chất lượng hàng hóa lúa gạo. Các hệ thống AI vốn được cung cấp dữ liệu hàng trăm giống lúa qua hình ảnh, cũng như thông tin phân biệt các giống lúa, dù sự khác biệt của các giống lúa không hề lớn dưới sự quan sát hình dạng bằng mắt thường. Nhưng với nguồn dữ liệu này, sự phân tách giống lúa ngày càng chuẩn xác hơn. Từ góc độ này cũng giúp nông dân có nguồn giống chất lượng thuần chủng khi đưa vào sản xuất.
Nông dân sản xuất lúa gạo khu vực Đồng bằng sông Cửu Long vốn đã biết áp dụng công nghệ số, khoa học kỹ thuật vào quản lý sản xuất, điều tiết vật tư đầu vào để đảm bảo hiệu quả kinh tế, hiệu quả cho môi trường, thì hiện nay các công nghệ phân loại giống thuần chủng, giống chất lượng giúp nông dân tiến thêm một bước để nâng cao hiệu quả trong ngành hàng lúa gạo.
Theo ông Nguyễn Anh Dũng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Nông nghiệp Định An, công nghệ AI giúp phân loại đúng giống lúa. Nhờ đó Hợp tác xã Định An cung ứng được giống lúa chất lượng cho các đơn vị sản xuất lúa thương phẩm phục vụ cho xuất khẩu. Thời gian qua, Định An cũng đã ứng dụng công nghệ AI, tạo nên nhiều giống lúa chất lượng mà khách hàng yêu cầu. Mặc dù vậy, thị trường vẫn còn sự chọn lọc, cũng như sự pha lẫn các giống lúa dù tỷ lệ thấp, khiến cho sản phẩm lúa gạo có sự suy giảm chất lượng. Vì vậy, áp dụng AI là xu thế tất yếu để người tiêu dùng có thể tiếp cận được loại gạo như mong muốn trong việc cung ứng thực phẩm cho gia đình và cộng đồng.
Còn ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Trung Anh cho rằng, ứng dụng AI là điều cần thiết trong sự phát triển của chuỗi lúa gạo, nhất là khâu cung ứng giống, lựa chọn giống để tạo ra cánh đồng lúa thương phẩm trước khi bán gạo ra cho người tiêu dùng. Gạo là khâu cuối cùng của chuỗi sản xuất lúa gạo, nên t khách hàng nhập khẩu lúa gạo Việt Nam vốn chấp nhận sự trộn lẫn với tỷ lệ cho phép, nhưng nếu gạo cũng ứng thuần một giống và đạt chuẩn chất lượng thì cũng là điều đáng khích lệ trong chuỗi cung ứng lúa gạo của Việt Nam khi tiếp cận với khách hàng quốc tế.
