Tất niên bên dòng suối Nhù

LCĐT - Khi những cánh đào bung nở bên vách núi dưới chân thác Bay, những nếp nhà sàn ẩn hiện trong sương sớm, tiếng gà gáy sáng đánh thức người Tày ở xã Liêm Phú (Văn Bàn) dậy sửa soạn mâm cơm tất niên ngày ba mươi Tết, rộn ràng chuẩn bị luộc bánh chưng, làm bánh giày và trang hoàng nhà cửa mừng đón xuân sang với mong ước, khát vọng có thêm một năm mưa thuận gió hòa, bản làng bình yên, gia đình hạnh phúc, nhà nhà no ấm, yên vui...

Căn nhà sàn của chị Lương Thị Hoa hôm nay nhộn nhịp, đông vui hơn hẳn ngày thường bởi tiếng nói cười của đoàn khách đến trải nghiệm ẩm thực và văn hóa người Tày nơi đây trong dịp Tết cổ truyền. Tất bật từ chiều hôm trước, gia đình chị Hoa cắt cử từng thành viên chuẩn bị mọi nguyên vật liệu, dặn người quen trong làng đi bắt cá suối từ tờ mờ sáng, đi hái rau rừng, hái lá dong, lấy cây núc nác và ngâm gạo nếp. Con lợn đen bản địa được gia đình nuôi cả năm nay được đem ra mổ để thết khách... Bình thường công việc hằng ngày của chị Hoa cũng bận rộn với những món ẩm thực mang nét đặc sắc của đồng bào mình để phục vụ khách.

Chị Lương Thị Hoa nướng cá suối.

Ngay từ khi còn nhỏ, chị Hoa đã được mẹ dạy cho nấu những món ăn ngon của người Tày. Lớn dần theo năm tháng bên dòng suối Nhù, trở thành thiếu nữ và rồi làm mẹ, chị Hoa dường như yêu thích và đam mê công việc bếp núc. Chị lựa chọn cách mở hàng ăn ngay tại nhà để phục vụ khách đến trải nghiệm phong cảnh thiên nhiên tươi đẹp và văn hóa dân tộc Tày trên mảnh đất Liêm Phú. Chính đam mê ấy đã mang lại cho chị niềm vui để tiếp tục trổ tài khéo léo với những mâm cơm đặc sản khi chị giành giải Nhì trong cuộc thi ẩm thực Tây Bắc cách đây 3 năm.

Vừa nhanh tay mổ cá suối, ướp gia vị và cặp vào kẹp nứa để làm món cá suối nướng “pa pỉnh tộp”, chị Hoa bảo: Cá suối là món ăn đặc sản ở Liêm Phú. Ngày trước dòng suối Nhù nhiều cá vô kể, nên người Tày Liêm Phú chế biến được rất nhiều món ngon từ cá suối như: Moọc cá, cá suối nướng; cá suối lam trong ống nứa; cá suối nấu canh măng chua... Điều đặc biệt, đến Liêm Phú mà không được thưởng thức món “Moọc cá” thì chưa gọi là đến Liêm Phú. Không chỉ có vậy, khách du lịch khi đến đây, ngoài khám phá sinh thái rừng Liêm Phú, thác Bay, văn hóa nhà sàn, hòa cùng giai điệu khắp Nôm, du khách còn được trải nghiệm đi xúc cá suối và cùng đồng bào nơi đây vào bếp tự tay chế biến các món ăn truyền thống của dân tộc Tày.

Bà Nguyễn Thị Toòng gói bánh chưng đen.

Ngoài sân, bên hiên nhà, mẹ chị Hoa, bà Nguyễn Thị Toòng đang cẩn thận lau từng chiếc lá dong để chuẩn bị gói bánh chưng đen than núc nác, món bánh đặc sản của người Tày. Năm nay đã sắp ở vào cái tuổi thất thập cổ lai hi, bà Toòng vẫn nhanh nhẹn, vẫn không quên cùng con cháu sửa soạn mâm cơm tất niên cũng như gói bánh chưng đen cho ngày Tết. Bà Toòng hôm nay vui hơn bởi nhiều khách đến chơi nhà đúng ngày này. Vậy là văn hóa ẩm thực của người Tày đã được nhiều người biết đến và mong muốn được khám phá.

Xong công việc lau sạch lá dong, bà Toòng bắt đầu gói bánh chưng đen - còn gọi là bánh chưng “gù” theo hình dạng gói của chiếc bánh. Bà Toòng vui vẻ tâm sự: Lá dong và cây núc nác lấy trên rừng, gạo nếp trồng trên nương, thịt lợn nhà nuôi được…  Tất cả đều là sản phẩm sạch “cây nhà lá vườn” nên rất yên tâm. Điều đặc biệt là bánh chưng đen làm từ gạo nếp ngâm với than của cây núc nác nên có vị ngon thơm rất đặc trưng, món bánh này khi vùi tro nướng thì ăn một lần là nhớ mãi.

Chị Hoa kể, năm nào cũng vậy, ngày ba mươi Tết không còn phục vụ khách ăn cơm nữa nên gia đình bắt đầu mổ lợn ăn Tết và chuẩn bị cúng ông bà tổ tiên theo đúng phong tục cổ truyền. Được mẹ truyền lửa đam mê “nữ công gia chánh” ngay từ nhỏ nên bao nhiêu năm nay, chưa năm nào chị Hoa không vào bếp để chuẩn bị các món ăn cho ngày Tết. Sau khi mổ lợn, chị Hoa “pha” thịt để chế biến các món như: Lạp xường hun khói, thịt treo gác bếp; thịt nướng. Đặc biệt, Tết cổ truyền của đồng bào Tày không thể thiếu được món cháo xương chuẩn vị truyền thống.

Chuẩn bị xôi màu để đón khách trong ngày Tết.

Thế rồi, vừa xong món cá suối nướng, chị Hoa lại bắt tay vào làm món lá đu đủ non, cà gai xào mẻ vừa trò chuyện với khách về ngày Tết của người Tày quê chị và những món không thể thiếu trên mâm cỗ Tết của đồng bào mình. Không chỉ có bánh chưng đen, người Tày còn làm xôi màu gói trong lá dong, thịt hun khói xào rau cải nương, nộm rau dớn, thịt sấy, lạp xường… Ngày tết, nhà nhà đều chuẩn bị đầy đủ các món ăn như thế để đón khách đến chơi nhà, để đón anh em họ hàng đến cùng chung vui.

Ở chị Hoa, có lẽ trời ban cho cái duyên khéo léo nấu ăn ngon, nhưng cũng là cái nghiệp gắn bó cuộc đời chị với mảnh đất quê hương. Với tài nấu ăn các món ẩm thực truyền thống, nhất là sau cuộc thi chị đoạt giải, không ít nhà hàng, khách sạn có sao biết tiếng đã đích thân mời chị về làm đầu bếp chính với mức thu nhập ai cũng mơ ước, nhưng chị Hoa đã từ chối và chọn cách ở lại nhà mình, vừa bản tồn gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mình, vừa tạo việc làm cho một số lao động trong làng cũng như tiêu thụ nguồn thực phẩm sạch cho bà con…

Suy nghĩ giản dị của người phụ nữ yêu quê hương, dân tộc mình đã giúp bà con trong xã có thêm thu nhập từ dịch vụ ăn uống của nhà chị. Ngày nào chị Hoa cũng có khách đặt ăn, ít thì 1 - 2 mâm, có hôm đông khách hơn 2 chục mâm là chuyện thường. Khách ăn chủ yếu ở xa khi biết tiếng tài nấu ăn của chị, có những thực khách đã không ít lần quay lại Liêm Phú vì những món ngon chị Hoa nấu. Để nấu được một bữa cơm ngon thết đãi thực khách, chị Hoa tự mình mày mò và hỏi mẹ cũng như người già trong làng về cách nấu các món ẩm thực truyền thống thế nào cho ngon, gia vị gia giảm thế nào, nguyên liệu khi lựa chọn lưu ý những gì.

Bữa cơm tất niên của người Tày ở Liêm Phú.

Bên nếp nhà sàn, sau khi gia chủ đã làm lễ cúng tất niên xong, chúng tôi cùng gia đình cùng nhau nâng chén rượu xuân chúc mừng những điều may mắn trong năm mới cận kề. Đâu đó vang lên giai điệu bài hát “Văn Bàn quê em nghĩa tình” do các chị phụ nữ trong xã đang rộn ràng luyện tập để biểu diễn trong Lễ hội xuống đồng ngày đầu xuân năm mới, càng làm cho không khí ngày Tết ở Liêm Phú rộn ràng hơn.

Bữa tất niên thật ấm cúng, không chỉ có gia chủ mà những lữ khách phương xa đều cảm thấy rất gần gũi, thân quen như đang đón tất niên ở nhà mình vậy. Mỗi món ăn ẩn chứa trong đó không chỉ là tài khéo nấu nướng của gia chủ, mà còn cả một kho tàng tri thức bản địa về văn hóa ẩm thực của một tộc người, về những tinh hoa văn hóa dân tộc mang đậm bản sắc của đồng bào Tày bên dòng suối Nhù thơ mộng…