Trong hành trình gìn giữ di sản, cộng đồng, đặc biệt là các nghệ nhân, người có uy tín, đang giữ vai trò vô cùng quan trọng. Họ không chỉ am hiểu sâu sắc các giá trị truyền thống mà còn là những “người truyền lửa”, trực tiếp trao truyền kiến thức, kỹ năng và tình yêu văn hóa dân tộc cho thế hệ sau.
Tại thôn Kiên Lao, xã Quy Mông, nhiều năm qua, nghệ nhân Hà Văn Nguyện vẫn đều đặn mở các lớp truyền dạy hát Then, đàn Tính ngay tại nhà.
Từ năm 2014 đến nay, những lớp học miễn phí ấy đã giúp nhiều thế hệ người dân biết hát, biết múa, biết sử dụng nhạc cụ truyền thống của dân tộc Tày. Ngoài ra ông còn là chủ nhiệm câu lạc bộ hát Then, đàn Tính của xã, thường xuyên biểu diễn ở các sự kiện, lễ hội của địa phương.
Việc gìn giữ bản sắc không chỉ là trách nhiệm mà còn là nỗi trăn trở của những nghệ nhân như chúng tôi, bởi nếu mình không giữ, bản sắc sẽ dần mai một. Tôi tin rằng, với sự hưởng ứng của mỗi người dân, bản sắc văn hóa Tày sẽ ngày càng lan tỏa và lưu truyền đến muôn đời sau.
Cũng tinh thần đó, ở thôn Bản Mới, xã Văn Chấn, tiếng khèn Mông- biểu tượng văn hóa đặc sắc của đồng bào Mông vẫn vang lên nhờ tâm huyết của nghệ nhân Trang A Lử. Không qua trường lớp bài bản, ông tự học, tự rèn luyện rồi mở lớp dạy múa khèn miễn phí cho thanh niên trong bản.
Đến nay, đã có hơn 30 học viên được ông truyền dạy thành thạo. Ngoài ra, ông còn tham gia truyền dạy trong các chương trình do địa phương tổ chức, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa Mông.
Ông Lử cho biết: “Nghệ thuật Khèn của người Mông là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Là nghệ nhân, tôi phải có trách nhiệm giữ gìn để di sản được tiếp nối từ đời này sang đời khác".
Theo bà Trần Thị Thêm, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Văn Chấn, chính sự chủ động của các nghệ nhân đã góp phần quan trọng trong việc gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa, từ đó trở thành nguồn lực để phát triển du lịch và nâng cao đời sống tinh thần cho Nhân dân.
Không chỉ dừng lại ở vai trò của các nghệ nhân, cộng đồng dân cư ở nhiều địa phương cũng đang trở thành lực lượng nòng cốt trong bảo tồn và phát huy giá trị của di sản.
Tại vùng Mường Lò, mối liên kết giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế đang ngày càng rõ rệt. Là điểm sáng trong phát triển du lịch cộng đồng, nơi đây đã khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa của đồng bào Thái để tạo nên sức hút riêng. Người dân không chỉ gìn giữ nghề dệt thổ cẩm, bảo tồn kiến trúc nhà sàn mà còn duy trì các phong tục, tập quán truyền thống trong đời sống hằng ngày.
Nhiều hộ gia đình đã phát triển mô hình homestay, gắn trải nghiệm du lịch với văn hóa bản địa, từ ẩm thực đến sinh hoạt cộng đồng. Chính sự chủ động của người dân đã góp phần tạo nên sức sống cho di sản, đồng thời mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững.
Chị Hoàng Thị Thương, chủ homestay Mộc Dương, phường Nghĩa Lộ cho biết: “Mỗi người dân trong phường đều hiểu rằng việc giữ gìn bản sắc không chỉ bảo vệ di sản của dân tộc mà còn là cách để phát triển kinh tế bền vững cho chính gia đình mình. Chúng tôi cùng nhau duy trì cảnh quan sạch đẹp, bảo vệ môi trường và đảm bảo rằng trải nghiệm văn hóa thật sự chân thực. Thông qua những hoạt động này, nhiều du khách không chỉ thấy ấn tượng mà còn trân trọng và muốn lan tỏa giá trị văn hóa của đồng bào Thái đến bạn bè, người thân”.
Tại xã Đông Cuông, cộng đồng dân cư cũng thể hiện vai trò nổi bật trong việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản phi vật thể. Hằng năm, lễ hội đền Đông Cuông được tổ chức đã thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương. Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, lễ hội còn là dịp để cộng đồng cùng thực hành các nghi lễ, các trò chơi truyền thống, qua đó khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ văn hóa quê hương.
Theo bà Hà Thị Hương Mai, Phó Chủ tịch UBND xã Đông Cuông, ngoài công tác tuyên truyền của chính quyền địa phương thì ý thức chủ động và sự tích cực của người dân là yếu tố rất quan trọng. “Khi người dân hiểu, tự hào và được hưởng lợi từ di sản, họ sẽ trở thành lực lượng nòng cốt trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa”, bà Mai nhấn mạnh.
Từ những câu chuyện cụ thể có thể thấy, khi cộng đồng được đặt vào vị trí trung tâm, di sản sẽ trở thành một phần của đời sống thường nhật, được tiếp nối và phát triển qua từng thế hệ, đồng thời trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương.
Hiện, toàn tỉnh có 172 di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh cấp tỉnh; 1 di tích quốc gia đặc biệt; 34 di tích cấp quốc gia. Về di sản phi vật thể, Lào Cai vinh dự sở hữu 4 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh, 56 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, cùng 45 nghệ nhân được Nhà nước phong tặng danh hiệu. Những con số này không chỉ phản ánh sự phong phú về di sản, mà còn cho thấy tiềm năng lớn trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
