Hiện nay, qua nhiều hình thức và phương tiện của cuộc sống số, giới trẻ ngày càng có nhiều cơ hội tiếp cận với thông tin và các luồng văn hóa. Tuy nhiên, những lỗ hổng và mặt trái của các kênh thông tin cũng đặt ra nhiều vấn đề, mà một trong số đó là vấn đề về tình dục ở giới trẻ, nhất là ở lứa tuổi vị thành niên.
Thiếu kiến thức về giáo dục giới tính
“Cháu và bạn trai chỉ cầm tay nhau thôi, làm sao có em bé như bác sĩ nói được”; “Bác sĩ ơi, lần trước cháu đi bơi, ở bể bơi có cả nam lẫn nữ, liệu có phải cháu bị... “dính” rồi có em bé không? Cháu chưa có người yêu”... Đó là những câu hỏi mà các bác sĩ của Khoa Chăm sóc sức khỏe vị thành niên thuộc Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản tỉnh gặp trong quá trình tư vấn, khám - chữa bệnh cho đối tượng vị thành niên. Đa số các em khi đối mặt với hậu quả của tình dục không an toàn ở tuổi vị thành niên thường đưa ra những lý do ngụy biện, vòng vèo như vậy để trốn tránh.
 |
| Một tiết mục do học sinh dàn dựng có nội dung về giáo dục giới tính. |
Là 1 trong 2 điểm cung cấp dịch vụ thân thiện vị thành niên, theo thống kê của Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản tỉnh, trong năm 2014, số khách hàng được nhận dịch vụ ở trung tâm là 1.066 trường hợp; trong đó, siêu âm thai cho 974 trường hợp và “xử lý hậu quả” cho 6 trường hợp. Bà Phạm Thị Kim Thoa, Giám đốc Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản tỉnh cho biết: Để thống kê chính xác các trường hợp khám, “xử lý hậu quả” ở tuổi vị thành niên trên địa bàn tỉnh rất khó, bởi trong báo cáo mới chỉ là con số được thu thập từ các điểm cung cấp dịch vụ thân thiện vị thành niên. Còn ở những cơ sở khám bệnh tư nhân, rất khó để nắm bắt được con số cụ thể. Mặc dù, những con số trên không chính xác nhưng đã phản ánh phần nào về thực trạng mang thai ở lứa tuổi vị thành niên, mà nguyên nhân chính là do các em thiếu kiến thức về sức khỏe sinh sản và tình dục.
Vị thành niên là giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ em thành người trưởng thành. Ở độ tuổi này, các em có những đặc điểm tâm, sinh lý đặc thù, như thích thử nghiệm, thích khám phá cái mới, khám phá năng lực bản thân, năng động, sáng tạo. Đây là thời kỳ phát triển đặc biệt khi ở độ tuổi này xảy ra đồng thời nhiều thay đổi gồm: Sự lớn lên và trưởng thành của cơ thể, sự thay đổi về tâm lý và các mối quan hệ xã hội. Do đó, nếu không được quan tâm, các em dễ bị mất cân bằng trong độ tuổi mới lớn. Bác sĩ Đỗ Thị Kim Quý, Trưởng khoa Chăm sóc sức khỏe vị thành niên - nam học của Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản tỉnh cho biết: Hằng ngày, khoa tiếp nhận các trường hợp đến tư vấn, khám, chữa bệnh cho đối tượng vị thành niên. Các bác sĩ ở đây đã tiếp xúc với nhiều trường hợp, có những trường hợp đến để được tư vấn về vấn đề phát triển sinh lý, nhưng cũng có những trường hợp đáng tiếc xoay quanh việc có thai ngoài ý muốn. Thậm chí, có những trường hợp các em được cha mẹ đưa đến trung tâm khi thai đã vào tháng thứ 4, thứ 5. Lúc này, mọi can thiệp đều phức tạp và để lại những hậu quả nặng nề.
Câu chuyện về những “bà mẹ” trẻ em có lẽ không còn là điều xa lạ trong cuộc sống nhưng vẫn là nỗi trăn trở của bao người. Các em không nhận thức được mức độ nghiêm trọng của vấn đề, nên khi hậu quả đến, các em thường trốn tránh. Đã có không ít những trường hợp khi gia đình thấy các em có biểu hiện lạ, đưa đến trung tâm kiểm tra, khi biết kết quả con mang thai lại phủ nhận, vì cho rằng con còn bé, chưa đến tuổi yêu đương thì làm sao có chuyện có thai được. Trên thực tế, đã có nhiều trường hợp các em phải nghỉ học để sinh con. Sự lựa chọn bất đắc dĩ này khó có thể đem lại hạnh phúc cho những ông bố, bà mẹ ở cái tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới”. Ngoài ra, còn có một số em trót mang thai liền tìm đến những cơ sở y tế không an toàn để phá thai, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống sau này.
Gia đình là môi trường có tác động rất lớn đến sự phát triển của trẻ em, nhưng nhiều bậc phụ huynh còn e dè khi đề cập tới vấn đề này cho con em, bởi họ cho rằng, đây là chuyện nhạy cảm, khi nào lớn các em sẽ hiểu. Chị Nguyễn Thị Lan, phường Cốc Lếu (thành phố Lào Cai) chia sẻ: Gia đình tôi có con gái năm nay 15 tuổi. Ở độ tuổi này rất nhạy cảm, gia đình cũng muốn nói chuyện, giảng dạy cho con một số vấn đề về giới tính, tình dục, nhưng khó nói, vì đây là vấn đề tế nhị. Không trao đổi trực tiếp được, vài lần tôi có mua cho con những cuốn sách về giáo dục giới tính, nhưng không biết con có đọc hay không và nếu đọc, không biết con hiểu được mấy phần?
Thậm chí, ngay cả đối tượng vị thành niên, chủ thể của quá trình tiếp nhận thông tin này cũng có một số em không nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề. Minh họa cho điều này, bác sĩ Đỗ Thị Kim Quý chia sẻ: Trong các buổi sinh hoạt ngoại khóa, có nhiều em rất thích khi được tư vấn trực tiếp từ các chuyên gia, nhưng cũng có những em không thích, vì cho rằng, tư vấn rất mất thời gian, chỉ cần tìm kiếm trên Google là đủ. Các bạn trẻ được tiếp cận với các phương tiện thông tin truyền thông từ rất sớm, trong đó có nhiều kênh thông tin không lành mạnh, nên câu chuyện về giáo dục giới tính lại càng trở nên được quan tâm hơn bao giờ hết. Bởi nếu không có sự định hướng đúng và kịp thời, sẽ có không phải một “chú hươu” mà cả một “đàn hươu” lạc lối.
Vẽ đường cho hươu chạy đúng
Thời gian qua, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản tỉnh đã triển khai mô hình sinh hoạt ngoại khóa về giáo dục sức khỏe sinh sản vị thành niên ở các trường THPT, đặc biệt là các trường phổ thông dân tộc nội trú. Hiện, có 4 câu lạc bộ (CLB) thanh - thiếu niên đang hoạt động ở các huyện: Bảo Thắng, Bát Xát, Bắc Hà và CLB “Những dấu hỏi xanh” của Trường Phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh. Trong năm 2014, các CLB đã tổ chức truyền thông cho 2.769 lượt học sinh. Tại các buổi sinh hoạt ngoại khóa, các em được chuyên gia, bác sĩ nói chuyện chuyên đề, sự thay đổi tâm, sinh lý vị thành niên, tình dục an toàn dưới nhiều hình thức, như hái hoa dân chủ, hỏi - đáp trực tiếp...
Được thành lập từ năm 2009, sau 5 năm đi vào hoạt động, CLB “Những dấu hỏi xanh” của Trường Phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh đã trở thành người bạn, địa chỉ tin cậy của học sinh trong nhà trường. Với đặc thù các em học sinh là người dân tộc thiểu số, trình độ hiểu biết và nhận thức về giới tính và sức khỏe sinh sản còn hạn chế, CLB ra đời đã trở thành sân chơi bổ ích và lành mạnh, giúp các em nâng cao hiểu biết và nhận thức về sức khỏe, giới tính. Đánh giá vai trò, ý nghĩa của CLB “Những dấu hỏi xanh” cô giáo Nguyễn Thị Nha Trang, phụ trách CLB cho biết: Bên cạnh việc trang bị cho các em những thông tin chính xác và cần thiết về giới tính, sức khỏe sinh sản, thông qua những buổi hoạt động, các em đã trở thành những tuyên truyền viên nhỏ tuổi, đem những thông tin hữu ích về với thôn, bản.
Cùng với đó, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản tỉnh còn phối hợp với Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình tổ chức chương trình khám sức khỏe tiền hôn nhân tại các trường THPT. Những hoạt động này giúp các em nâng cao hiểu biết và nhận thức đầy đủ, đúng đắn về chăm sóc sức khỏe sinh sản, có cơ hội tiếp cận nhiều hơn thông tin về giới tính, dân số, các kỹ năng cần thiết về chăm sóc sức khỏe, hạn chế mang thai ngoài ý muốn, nạo phá thai không an toàn và các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục.
Hiện, giáo dục giới tính đã được đề cập cởi mở hơn trước, song vẫn chưa có một hệ thống cụ thể hay mô hình vững chắc để hoạt động hiệu quả. Theo bà Phạm Thị Kim Thoa, Giám đốc Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản tỉnh, mặc dù các cơ quan chuyên môn đã có những hoạt động tích cực, nhưng hoạt động giáo dục giới tính, chăm sóc sức khỏe sinh sản cho vị thành niên vẫn chưa được phủ rộng đến các đối tượng vị thành niên trên địa bàn tỉnh, nhất là ở khu vực vùng cao. Nguyên nhân là do một số nơi, vấn đề sức khỏe sinh sản vị thành niên chưa được quan tâm đúng mức, kinh phí cho công tác này còn hạn chế, nên hiệu quả hoạt động chưa cao. Thiết nghĩ, bên cạnh sự nỗ lực của các cấp, các ngành, các bậc cha mẹ cũng cần quan tâm, gần gũi, lắng nghe con, em mình. Sự chung tay của gia đình và xã hội sẽ là nền tảng để tạo dựng một môi trường an toàn, lành mạnh, phù hợp với lứa tuổi của các em.
