Trong khi COVID-19 biến thể mới đang lộ diện, bệnh tay chân miệng gia tăng nhanh với nhiều ca nặng thì bệnh viêm não mô cầu cũng đang đe dọa trong cộng đồng.
Diễn biến đáng lưu tâm
Bộ Y tế vừa phát cảnh báo về biến thể SARS-CoV-2 BA.3.2 - tác nhân gây COVID-19 - hiện đã ghi nhận tại ít nhất 23 quốc gia và có xu hướng gia tăng. Biến thể này có nhiều đột biến, có thể né miễn dịch tốt hơn, song chưa có bằng chứng làm tăng mức độ nặng hay tỉ lệ nhập viện.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Mỹ, BA.3.2 được xếp vào nhóm "biến thể đang được theo dõi" với nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng ở mức thấp so với các dòng Omicron đang lưu hành. Biến thể này được ghi nhận lần đầu tại Nam Phi ngày 22-11-2024. Bộ Y tế cho biết sẽ tiếp tục theo dõi chặt chẽ tình hình, tăng cường giám sát, phát hiện sớm và sẵn sàng ứng phó. Người dân được khuyến cáo không hoang mang nhưng cũng không chủ quan; chủ động theo dõi sức khỏe, giữ gìn vệ sinh cá nhân và đi khám khi có dấu hiệu nghi ngờ, đặc biệt với nhóm nguy cơ cao. Các biện pháp phòng dịch cơ bản như đeo khẩu trang nơi đông người, xét nghiệm khi có triệu chứng, tiêm vắc-xin vẫn cần được duy trì.
Tại Việt Nam, năm 2025 ghi nhận hàng trăm ca mắc COVID-19 tại nhiều tỉnh, thành phố, không có ca tử vong; các địa phương có số ca mắc cao gồm Hà Nội, Hải Phòng, TP HCM...
Những ngày gần đây, bệnh tay chân miệng tăng nhanh, đặc biệt tại khu vực phía Nam. Chỉ trong gần 3 tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận hơn 25.000 ca mắc, tăng khoảng 5 lần so với cùng kỳ năm trước, trong đó đã có các trường hợp tử vong. Theo ông Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Khám chữa bệnh - Bộ Y tế, bệnh chủ yếu xảy ra ở trẻ nhỏ, chiếm hơn 99% ca mắc, tập trung nhiều ở nhóm 1-5 tuổi. Điều này khiến nguy cơ lây lan tại nhà trẻ, trường mẫu giáo và khu dân cư đông đúc càng lớn. Đáng chú ý, Enterovirus 71 (EV71) - chủng có độc lực cao - đang trở lại và chiếm tỉ lệ đáng kể trong các mẫu bệnh, làm gia tăng ca nặng và biến chứng. Nhiều trẻ có thể chuyển nặng rất nhanh, thậm chí tử vong trong vòng 24 giờ nếu không được điều trị kịp thời.
Tại TP HCM và các tỉnh, thành phía Nam, số ca nặng tăng nhiều lần, các bệnh viện nhi phải mở rộng khu điều trị do lượng bệnh nhân tăng cao. Thực tế ghi nhận nhiều ca nhập viện muộn khi đã có biến chứng nặng như viêm cơ tim, phù não. Ngành y tế cảnh báo nguy cơ bùng phát dịch trong thời gian tới, nhất là khi năm 2026 được nhận định nằm trong chu kỳ tăng của bệnh và có thể xuất hiện đỉnh dịch vào các tháng 5-6.
Theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP HCM (HCDC), trong 12 tuần đầu năm 2026, hệ thống bệnh viện trên địa bàn đã tiếp nhận khoảng 10.886 ca tay chân miệng, trong đó 75% là bệnh nhân cư trú tại TP HCM, 25% đến từ các tỉnh. Số ca điều trị nội trú là 1.992 trường hợp. Đáng chú ý, trong 221 ca nặng (độ 2B trở lên), có tới 51% bệnh nhân từ các địa phương khác. Lũy kế cùng kỳ, thành phố ghi nhận 8.152 ca mắc, tăng 209% so với năm 2025 và tăng 353% so với trung bình 5 năm trước. Tỉ lệ ca nặng chiếm khoảng 1,34%, cao gấp 5 lần và đã có trường hợp tử vong.
Cùng với đó, viêm não mô cầu cũng ghi nhận rải rác tại một số địa phương. Theo Cục Phòng bệnh - Bộ Y tế, từ đầu năm 2026 đến nay, hệ thống giám sát ghi nhận các ca viêm não mô cầu tại Hà Nội, TP HCM, An Giang, Hà Tĩnh và Lào Cai. Bệnh lây qua đường hô hấp, diễn biến nhanh, có thể tử vong nếu không phát hiện và điều trị kịp thời. Đáng nói là bệnh rất dễ lây lan trong môi trường tập thể như trường học, ký túc xá… Triệu chứng ban đầu dễ nhầm với cảm cúm nhưng có thể nhanh chóng chuyển nặng với biểu hiện sốt cao, cứng cổ, rối loạn ý thức. Tại TP HCM vừa ghi nhận nam sinh viên 21 tuổi mắc bệnh, chưa tiêm vắc-xin. Ngành y tế đã triển khai các biện pháp xử lý ổ dịch, cho người tiếp xúc gần dùng thuốc dự phòng và theo dõi trong 10 ngày.
Tăng cường phòng chống
TS-BS Phan Tứ Quí, Trưởng Khoa Hồi sức tích cực - Chống độc trẻ em - Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TP HCM, cho biết viêm não mô cầu là bệnh nguy hiểm, diễn tiến rất nhanh, có thể gây sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan và tử vong chỉ trong 12-24 giờ nếu không điều trị kịp thời. Nếu phát hiện sớm, khả năng điều trị thành công vẫn cao do vi khuẩn còn nhạy với kháng sinh. Phòng bệnh vẫn là yếu tố quan trọng nhất. Viêm não mô cầu hiện đã có vắc-xin phòng ngừa hiệu quả.
Tuy nhiên, vi khuẩn này có nhiều type như A, B, C, Y, W…, trong đó tại Việt Nam, type B lưu hành phổ biến hơn. Vì vậy, người dân cần tiêm chủng đầy đủ các type phù hợp, không nên chỉ tiêm một loại. Về khả năng lây lan, bệnh không lây mạnh qua không khí như các bệnh hô hấp do virus.
"Vi khuẩn chủ yếu lây qua tiếp xúc gần, qua giọt bắn trong sinh hoạt hằng ngày. Do đó, nguy cơ lây nhiễm cao hơn trong môi trường đông người như trường học, doanh trại hay khu tập thể" - BS Quí khuyến cáo.
BS.CKII Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng Thành phố (TP HCM), lưu ý thêm viêm não mô cầu đặc biệt nhắm vào nhóm trẻ dưới 5 tuổi (nhất là dưới 1 tuổi), thanh niên 15-24 tuổi và những người có hệ miễn dịch kém. Bệnh có thời gian ủ từ 1-10 ngày nhưng khi khởi phát lại diễn tiến nhanh với các triệu chứng sốt cao, đau đầu, cứng gáy, nôn ói, ban xuất huyết. Trẻ nhỏ có thể quấy khóc, li bì, hôn mê. Trường hợp nặng có thể tử vong trong vòng 24 giờ.
Theo ThS-BS Lê Hồng Nga, Phó Giám đốc HCDC, TP HCM đang đối mặt với áp lực lớn trong công tác tiếp nhận và điều trị bệnh tay chân miệng, không chỉ từ bệnh nhân ở TP HCM mà còn áp lực từ nhiều tỉnh, thành khác. Nguy cơ dịch bệnh lan rộng, tập trung ở khu vực đông dân. Trong 3 tuần gần đây, số ca mắc tăng trên toàn thành phố, đặc biệt nhiều phường ghi nhận trên 10 ca/tuần, thậm chí trên 20 ca/tuần. Các điểm nóng chủ yếu nằm ở khu vực đông dân cư, nhà trọ dày đặc, điều kiện sinh hoạt hạn chế. "EV71 - tác nhân gây bệnh nặng - đang gia tăng, chiếm khoảng 1/3 số mẫu dương tính trong những tháng đầu năm 2026. Đây là chủng virus có độc lực cao, liên quan nhiều đến các ca nặng và tử vong" - BS Nga cảnh báo.
BS Nguyễn Minh Tiến khuyến cáo qua giám sát cho thấy việc nhận diện và xử trí ban đầu bệnh tay chân miệng còn hạn chế. Có trẻ nhập viện với tổn thương da nhưng chưa được đánh giá đầy đủ, dẫn đến diễn tiến nặng hơn. Một số ca ban đầu biểu hiện nhẹ, dễ nhầm với bệnh tiêu hóa hoặc hô hấp, nhưng sau đó chuyển nặng nhanh chóng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc nâng cao năng lực nhận biết sớm dấu hiệu bệnh, đặc biệt đối với đội ngũ bác sĩ trẻ. Bên cạnh đó, nhận thức của người dân vẫn còn chủ quan. Nhiều phụ huynh khi thấy trẻ nôn ói, tiêu chảy thường nghĩ đến rối loạn tiêu hóa thông thường, dẫn đến chậm trễ trong việc đưa trẻ đến cơ sở y tế. Do đó, việc tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe là rất cần thiết, đặc biệt thông qua hình ảnh, video trực quan để giúp người dân dễ nhận biết dấu hiệu nguy hiểm.
Về điều trị, khó khăn lớn hiện nay là tình trạng thiếu một số loại thuốc, đặc biệt là globulin miễn dịch (gamma globulin). Các bệnh viện tuyến trên đã chủ động đa dạng nguồn cung với nhiều loại chế phẩm khác nhau, đồng thời dự trữ một lượng nhất định để ứng phó khi cần thiết. Ngoài ra, một số thuốc hỗ trợ như milrinone, phenobarbital… cũng được sử dụng nhằm nâng cao hiệu quả điều trị, dù không thay thế hoàn toàn thuốc đặc hiệu.
Bộ Y tế yêu cầu các địa phương tăng cường giám sát, phát hiện sớm ca bệnh và chuẩn bị sẵn sàng phương án điều trị. Đồng thời, khuyến cáo người dân giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, theo dõi sức khỏe và đi khám sớm khi có dấu hiệu bất thường.
3 giải pháp trọng tâm
Các chuyên gia đề xuất 3 giải pháp trọng tâm gồm: Nâng cao năng lực y tế tuyến dưới; bảo đảm nguồn cung thuốc và trang thiết bị; đẩy mạnh truyền thông để người dân nhận biết sớm dấu hiệu bệnh. Ngành y tế khuyến cáo người dân không nên chủ quan, cần tiêm vắc-xin đầy đủ, đeo khẩu trang nơi đông người, rửa tay thường xuyên. Khi có dấu hiệu như sốt cao, đau đầu, nổi ban, cần đến cơ sở y tế sớm để được thăm khám và điều trị kịp thời.
Đối với bệnh tay chân miệng, TP HCM đang tăng cường giám sát, triển khai hệ thống báo cáo bệnh truyền nhiễm, xây dựng nền tảng quản lý sức khỏe cộng đồng nhằm theo dõi ca bệnh, điều phối nguồn lực và kết nối dữ liệu liên thông. Đồng thời, đẩy mạnh các biện pháp phòng dịch tại trường học và cộng đồng để hạn chế lây lan.
