Tìm lời giải bài toán lao động trẻ em

LCĐT - “Có 5.000 đồng một chiếc thôi, cô chú mua giúp con nhé”, đó là lời mời chào mua hàng thổ cẩm của những đứa trẻ SaPa , mà bất cứ khách du lịch nào khi đến đây cũng gặp. Có những vị khách chau mày khó chịu và lạnh lùng bỏ đi, cũng có những người vì lòng trắc ẩn mà  mua cho các em một món đồ.

Những đứa trẻ bị “đánh cắp” tuổi thơ

Những ngày đầu tháng 6, trời nắng như đổ lửa. Thời điểm này rất đông khách du lịch tìm đến SaPa - chốn “thiên đường trong sương” để  trốn cái nóng và cũng là thời điểm những đứa trẻ gác lại bút sách để bắt đầu những ngày kiếm sống. Hạng A Tung, xã San Sả Hồ, 10 tuổi nhưng trông em chỉ như đứa trẻ học lớp 2. Thân hình Tung gầy guộc, mái tóc rối bù, chân đi đôi dép nhựa mòn vẹt. Ngày nào cũng vậy, Tung thức dậy lúc 4 giờ, cầm đèn pin theo bố lên rừng tìm phong lan, mang về trung tâm huyện bán. Tung chỉ được học hết lớp 3, vì nghỉ học nhiều, nên kiến thức ở trường em không nhớ được bao nhiêu. Mặc dù cũng muốn đi học như các bạn, nhưng nhà nghèo, bố già yếu, em muốn kiếm tiền giúp bố mẹ và nuôi sống các em.

Chia tay Tung, chúng tôi dạo một vòng quanh chợ và khu vực sân Quần. Mỗi khi xe du lịch dừng đón trả khách, ngay lập tức có tới hàng chục đứa trẻ ùa ra chào mời du khách mua hàng lưu niệm bằng đủ thứ tiếng. Mặc cho khách từ chối mua hàng, lũ trẻ vẫn lẵng nhẵng bám theo, không rời nửa bước. Đóng vai khách du lịch, chúng tôi đã có cơ hội trò chuyện với hai em Thào Thị Dí và Thào Thị Sớ. Được biết, Dí năm nay 6 tuổi, còn Sớ 7 tuổi, dân tộc Mông, ở xã Lao Chải. Vì nhà nghèo, nên hai chị em không được đi học như những đứa trẻ khác, phần lớn thời gian trong năm, các em đều theo mẹ bán hàng ở thị trấn SaPa , bất kể mưa, nắng. Dù không thông thạo tiếng Kinh, nhưng hai em “học lỏm” được nhiều câu chào, hỏi bằng tiếng Anh, Pháp để bán hàng cho khách nước ngoài. Tuy vậy, có những ngày đi mỏi chân mà không bán được hàng.

Cùng ngồi bán hàng với Dí và Sớ còn có em Phìn Thị Lọn, xã San Sả Hồ. Gạt mấy sợi tóc vàng hoe đang lòa xòa trước mặt, Lọn cố gắng trả lời chúng tôi bằng vốn tiếng Kinh ít ỏi: “Em năm nay 10 tuổi, nhà có 5 chị em, em là lớn nhất, nên em phải đi làm giúp bố mẹ. Mẹ chuẩn bị sinh em bé, bố suốt ngày uống rượu và chửi mắng”. Cũng như mọi ngày, sáng nay, Lọn lại cùng em gái là Tủa vượt hơn 10 km đường rừng để xuống trung tâm huyện bán hàng. Lở đi khắp các ngõ phố, rồi đến những nơi có đông khách du lịch, gặp ai là em lại cố gắng mời chào. Khi được hỏi về trường lớp, Lọn nghẹn ngào, đôi mắt ngấn lệ: “Em thích được đi học như mấy bạn trong thôn, được cô giáo dạy chữ. Nhưng em không đi bán hàng thì mẹ và các em không có gạo để ăn”. Và cứ thế, nghèo đói đeo bám khiến các em không thể nằm ngoài guồng quay mưu sinh khi đang tuổi ăn, tuổi học.

Tiềm ẩn nhiều hệ lụy

Không thể phủ nhận, lao động trẻ em góp phần tăng thu nhập, cải thiện cuộc sống, song hệ quả đã và đang đặt ra nhiều nguy cơ cho sự phát triển lành mạnh của xã hội. Theo thống kê của Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Sa Pa, đến nay, toàn huyện có trên 700 trẻ em có nguy cơ lao động sớm, trong đó, hai xã Lao Chải và San Sả Hồ có 538 trẻ. Những công việc mà các em phải làm, bao gồm bán hàng rong, phục vụ nhà hàng, khách sạn, quán karaoke, hướng dẫn viên du lịch, lấy củi, đan mây, chăn nuôi, làm ruộng. Đặc biệt, thời gian gần đây còn có hiện tượng trẻ em bị lợi dụng để ăn xin. Điều này không chỉ đơn thuần ảnh hưởng đến chủ trương xây dựng nếp sống văn minh khu du lịch, mà còn ảnh hưởng đến thuẩn phong mỹ tục. Nặng nề hơn, đây còn là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trẻ em bỏ học, làm ảnh hưởng đến mục tiêu giáo dục. Như Lao Chải, một trong những xã có nhiều trẻ em hiện đang tham gia các hoạt động lao động trước độ tuổi cho phép. Theo con số thống kê, toàn xã có khoảng 170 trẻ lao động trong điều kiện nặng nhọc. Điều này đã làm ảnh hưởng lớn đến việc huy động trẻ em ra lớp, đặc biệt ở bậc trung học cơ sở. Năm học 2013 - 2014, tỷ lệ chuyên cần bậc trung học cơ sở của xã có những thời điểm chỉ đạt 70%.

Ngoài ra, vấn đề lao động trẻ  em còn kéo theo nhiều vấn nạn xã hội khác như: Trẻ em bị buôn bán, bị xâm hại, bị lạm dụng… Câu chuyện về Cứ A Thủng, xã Trung Chải, huyện Sa Pa là một minh chứng rõ ràng cho vấn đề trẻ em bị lạm dụng sức lao động. Năm 2011, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Sa Pa nhận được tin báo về trường hợp một trẻ em ăn xin tại khu vực thị trấn trong tình trạng chân bị bỏng nặng và kiệt sức. Đó là Cứ A Thủng, 5 tuổi, do gia đình đông anh em, bố mẹ đi làm nương, không ai trông nom, nên em bị sa chân vào bếp và bị bỏng nặng. Nhà nghèo, không có tiền chữa trị, mẹ Thủng đã nghĩ ra cách dùng em làm “phương tiện mưu sinh” và Thủng trở thành “mồi câu” trong những buổi đi ăn xin của mẹ. Vết thương ở chân cứ lớn dần, mưng mủ, Thủng sốt và em lả đi, khách du lịch đi qua nhìn thấy, họ thương tình và cho em chút tiền, có người thì cho nắm xôi, chiếc bánh để hai mẹ con ăn qua ngày. Nhận được tin báo, cán bộ Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện SaPa đã có mặt và tìm mọi biện pháp giải thích cho mẹ của Thủng hiểu và đưa em đi chữa trị. Sau khi được “giải thoát”, Thủng được vào bệnh viện điều trị, hiện em đang được nuôi dưỡng tại Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh.

Trường hợp của Thủng chỉ là một trong số ít trường họp trẻ em bị lạm dụng sức lao động. Ở tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới” nhưng nhiều trẻ em SaPa đã phải mưu sinh. Biết bao cạm bẫy đang chờ các em ở phía trước.

Cần có giải pháp căn cơ

Không có tuổi thơ, nghèo đói là nguyên nhân chủ yếu khiến nhiều trẻ em ở SaPa phải lao động sớm. Ngoài lao động để nuôi sống bản thân, nhiều em buộc phải làm việc để nuôi sống gia đình.

Để phòng, chống và giảm thiểu nguy cơ trẻ em phải tham gia lao động sớm, đặc biệt là nguy cơ trẻ em tham gia bán hàng rong đeo bám khách, UBND huyện Sa Pa đã xây dựng kế hoạch với các giải pháp can thiệp cụ thể. Đồng chí Đỗ Thị Thanh Hằng, Phó Trưởng phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Sa Pa cho biết: Dự án lao động trẻ em được triển khai từ tháng 7/2011 tại 2 xã San Sả Hồ và Lao Chải. Sau 3 năm triển khai, được sự hỗ trợ của Tổ chức Lao động Quốc tế, dự án đã khảo sát, lập hồ sơ quản trị dữ liệu 463 trẻ tham gia lao động; tổ chức tham vấn 330 hộ gia đình về nhu cầu học nghề, việc làm và vay vốn phát triển kinh tế; gần 100 trẻ em được tham vấn về nhu cầu học nghề và việc làm. Nhằm nâng cao nhận thức của cá nhân, gia đình và cộng đồng tại địa bàn dự án, các hoạt động truyền thông được tổ chức thường xuyên, lồng ghép với các cuộc họp tại cơ sở. Ngoài hoạt động tuyên truyền, Ban quản lý và Ban tổ chức đã phối hợp với nhà trường vận động các gia đình không được cho con, em bỏ học, tham gia lao động quá sức. Gia đình nào vi phạm sẽ bị phạt 2 kg thóc và nộp vào quỹ khuyến học của xã. Bên cạnh đó, mỗi gia đình sẽ phải cam kết với thôn, xã, nhà trường phải để cho con em họ đến trường, nếu không thực hiện thì gia đình sẽ không được hưởng các chính sách hỗ trợ. Đồng chí Lù A Chờ, Phó Chủ tịch UBND xã Lao Chải cho biết: Nhờ sự vào cuộc tích cực của cả hệ thống chính trị, đến nay, tình trạng trẻ em trong xã phải lao động sớm đã giảm đáng kể, từ hơn 400 trẻ năm 2010 xuống còn 170 trẻ năm 2013.

Ngoài ra, dự án còn hợp đồng với Trường Trung cấp Kinh tế - Du lịch Hoa Sữa tạo việc làm cho 38 trẻ em trong độ tuổi lao động với mức thu nhập ổn định bình quân khoảng 2,5 - 3 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, để giải quyết triệt để tìn trạng trẻ em phải lao động sớm, huyện SaPa cần có những giải pháp căn cơ. Trong đó, huyện cần tăng cường bảo vệ, chăm sóc trẻ em  thông qua các chương trình, đề án lồng ghép với phát triển kinh tế - xã hội địa phương; tăng cường công tác truyền thông, nâng cao nhận thức của người dân đối với việc bảo vệ, chăm sóc trẻ em nói chung và phòng, chống lao động trẻ em nói riêng.