Ghi nhận thực tế tại suối Nậm Lùng (địa bàn thôn Búng Sủm) cho thấy, nguồn nước bắt nguồn từ suối Nậm Kim dưới chân đèo Khau Phạ, xã Tú Lệ, dọc hai bên bờ suối và khu vực chân cầu vẫn xuất hiện tình trạng rác thải sinh hoạt như túi ni-lông, chai nhựa, thùng giấy… vứt không đúng nơi quy định.
Theo phản ánh của người dân thôn Búng Sủm, nhiều năm qua, dòng suối vốn trong mát này thỉnh thoảng xuất hiện hiện tượng nước chuyển sang màu trắng bạc trong một khoảng thời gian nhất định.
Trước đây, nhiều hộ dân trong thôn thường dẫn nước suối về phục vụ sinh hoạt hằng ngày, chăn nuôi và cấp nước cho ao nuôi cá. Tuy nhiên, từ năm 2019 đến nay, khi đưa nguồn nước suối này vào ao nuôi cá thì xảy ra tình trạng cá chết hàng loạt. Do vậy nhiều hộ dân đã phải chuyển diện tích ao nuôi cá sang canh tác lúa.
Ông Lò Văn Tình, người dân thôn Búng Sủm, xã Tú Lệ cho biết: Năm 2020, gia đình tôi dẫn nước từ suối Nậm Lùng vào ao để nuôi cá nhưng cá chết hàng loạt. Từ đó, gia đình không dám nuôi cá nữa, diện tích ao phải chuyển sang cấy lúa.
Không chỉ gia đình ông Tình, tại thôn Búng Sủm còn nhiều hộ dân khác cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự, trong đó có gia đình các ông Hà Văn May, Hà Văn Tiến, Hà Văn Sóng.
Theo trưởng thôn Búng Sủm - Cầm Ngọc Thoát, dòng suối Nậm Lùng khi dẫn nước vào ao nuôi cá khiến cá chết nên người dân rất bức xúc, qua nhiều lần kiến nghị với xã Tú Lệ nhưng vẫn chưa được xem xét, giải quyết.
Ông Cầm Ngọc Thoát cho biết thêm: Từ ngày phía đầu nguồn có một số doanh nghiệp khai thác khoáng sản hoạt động, thỉnh thoảng dòng suối lại xuất hiện tình trạng nước bị đục màu bạc trắng, đục nhất là vào thời điểm đầu năm 2022. Giờ người dân không ai dám dùng nguồn nước này để dẫn về phục vụ sinh hoạt hay chăn nuôi nữa.
Ông Đinh Khánh Tùng - Phó Chủ tịch UBND xã Tú Lệ cho biết: Tình trạng dòng suối Nậm Lùng bị đục do người dân phản ánh, xã đã nhiều lần phối hợp với doanh nghiệp khai thác khoáng sản để giải quyết, nhưng đến nay cũng chỉ dừng lại ở mức chưa xác định nguyên nhân.
Xã Tú Lệ đã tổ chức tuyên truyền vận động Nhân dân đào hố để thu gom, xử lý rác bằng hình thức đốt và chôn, không được xả rác ra các dòng suối. Tuy nhiên hành vi xả rác thải chủ yếu diễn ra vào thời điểm ban đêm nên chưa phát hiện và xử lý được.
Tình trạng người dân xả rác ra các dòng suối tồn tại là do xã chưa tổ chức được việc thu gom rác thải. Xã Tú Lệ mong muốn được tỉnh hỗ trợ, đầu tư xây dựng bãi rác và tổ chức thu gom rác thải trên địa bàn.
Đối với tình trạng dòng suối Nậm Lùng, xã Tú Lệ (cũ) cũng đã phối hợp với các cơ quan chức năng của huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái trước đây và Nhân dân thôn Búng Sủm đã tổ chức kiểm tra thực tế tại khu vực sản xuất của các doanh nghiệp khai thác khoáng sản. Qua kiểm tra không phát hiện tình trạng xả thải và đến nay tình trạng dòng suối Nậm Lùng vẫn thi thoảng lại bị đục.
Tại xã Gia Hội, suối Nậm Pươi không chỉ là nguồn nước tự nhiên quan trọng mà còn đang cung cấp nước sinh hoạt cho hơn 100 hộ dân thôn Trung Tâm. Ở khu vực cầu Nậm Búng, mặc dù đã có biển cấm đổ rác, song không rõ từ thời điểm nào nơi đây lại trở thành điểm tập kết, xả rác thải sinh hoạt tự phát.
Theo một số người dân, tình trạng này tồn tại là do nhiều hộ dân sống dọc suối vẫn giữ thói quen đổ rác trực tiếp ra bờ suối; địa phương cũng chưa có điểm tập kết hay tổ chức thu gom rác định kỳ.
Không ít người cho rằng, nước suối chảy mạnh sẽ cuốn trôi hết, song thực tế, phải đợi đến mùa mưa, khi nước lũ lên cao thì lượng rác lớn này mới được cuốn đi. Việc rác thải nhựa và các vật liệu khó phân hủy tồn lưu lâu dài trong môi trường đã làm suy giảm chất lượng nguồn nước và ảnh hưởng đến hệ thủy sinh.
Ông Phạm Bá Dư, người dân thôn Trung Tâm, xã Gia Hội cho biết: Bức xúc trước việc xả rác ở đây, người dân đã tổ chức canh gác nhằm xử lý triệt để những người xả rác trộm, nhưng khi đêm xuống, chỉ cần lơ là, rác lại bị xả xuống suối.
Ở xã Nghĩa Tâm, suối Rẹ - đoạn đầu nguồn chảy qua thôn Rẹ 1 cũng diễn ra tình trạng tương tự khi xuất hiện nhiều điểm xả rác thải sinh hoạt xuống suối.
Việc thiếu bãi đổ rác tập trung khiến người dân xử lý rác theo cách tự phát là đốt ngoài trời, chôn lấp sơ sài hoặc xả trực tiếp xuống suối. Cách làm này không chỉ gây ô nhiễm nguồn nước mà còn tác động tiêu cực đến không khí và đất đai.
Tình trạng một bộ phận người dân thiếu ý thức trong việc xả rác thải sinh hoạt, cùng với tác động từ hoạt động khai thác khoáng sản, đã và đang khiến các dòng suối đầu nguồn có nguy cơ bị ô nhiễm. Rác không chỉ xả xuống suối, mà nhiều điểm trên tuyến Quốc lộ 32, đoạn qua địa phận một số xã, đặc biệt ở những khu vực xa khu dân cư, vắng người cũng trở thành điểm xả rác thải sinh hoạt.
Từ những điểm xả rác này, vào mùa mưa, nước ngấm qua bãi rác thải chảy xuống ruộng, suối làm ô nhiễm nguồn nước và môi trường. Ngoài ra, khi rác bị nước lũ cuốn đi, hệ lụy không chỉ dừng lại ở phạm vi một xã mà có thể lan rộng xuống vùng hạ du.
Thực tế cho thấy, một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trên là do các xã chưa tổ chức hệ thống thu gom rác thải sinh hoạt bài bản. Việc thiếu bãi đổ rác khiến chính quyền cơ sở lúng túng trong quản lý, còn người dân không có lựa chọn nào khác ngoài xử lý rác theo thói quen.
Tại một số thôn bản vùng cao, địa hình chia cắt, dân cư phân tán khiến chi phí thu gom rác tăng cao. Tuy nhiên, nếu không có giải pháp căn cơ, nguy cơ ô nhiễm nguồn nước sẽ ngày càng nghiêm trọng, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Để bảo vệ những dòng suối đầu nguồn, trước hết cần xây dựng phương án thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt phù hợp với điều kiện từng địa phương.
Bên cạnh đó, các xã có thể nghiên cứu mô hình tổ tự quản môi trường ở thôn bản, kết hợp hỗ trợ từ ngân sách để hình thành các điểm tập kết rác tạm thời trước khi vận chuyển về bãi xử lý tập trung.
Song song với đó, cần có đề xuất giải pháp, phối hợp với các ngành chuyên môn để tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các trường hợp khai thác khoáng sản xả thải trái phép ra môi trường.
Những con suối không chỉ đơn thuần là dòng chảy tự nhiên, mà còn là nguồn sống, là ký ức và sinh kế của bao thế hệ. Bảo vệ suối đầu nguồn không phải là câu chuyện của riêng chính quyền hay người dân nào, mà là trách nhiệm chung của cả cộng đồng. Khi mỗi người thay đổi từ những hành vi nhỏ nhất - không xả rác bừa bãi, doanh nghiệp thực tốt việc bảo vệ môi trường thì những dòng suối mới có cơ hội được hồi phục, tiếp tục chảy trong lành phục vụ cuộc sống hôm nay và các thế hệ mai sau.
