Tại Trại Nghiên cứu và Sản xuất rau quả Bắc Hà (thuộc Trung tâm Giống nông nghiệp tỉnh), những vườn cây mẹ đầu dòng đang được chăm sóc, theo dõi và bảo tồn theo quy trình kỹ thuật.
Nhiều giống lê, mận, đào, hồng cùng các giống cây bản địa có giá trị được lưu giữ, phục vụ nghiên cứu, tuyển chọn, phục tráng và nhân giống.
Mỗi cây trong vườn cây đầu dòng đều được lựa chọn kỹ về đặc tính sinh trưởng, khả năng chống chịu sâu bệnh, năng suất và chất lượng quả.
Đây là khâu quan trọng nhằm duy trì những đặc tính tốt của giống, đồng thời tạo nguồn vật liệu ổn định cho quá trình nhân giống.
Một trong những giống đang được Trại Nghiên cứu và Sản xuất rau quả Bắc Hà tập trung nghiên cứu, chọn tạo là lê XT77.
Đây là loại lai giữa giống nhập ngoại và giống địa phương, có khả năng sinh trưởng, phát triển khỏe, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, đất đai vùng cao.
Giống lê này không kén đất, có thể trồng ở độ cao từ 600 m so với mực nước biển trở lên, kể cả những khu vực đồi núi có đất cằn, nhiều đá, cây vẫn sinh trưởng tốt.
Sau mỗi vụ thu hoạch, những cây lê đầu dòng được cắt tỉa, tạo tán, giúp cây phục hồi sức sinh trưởng và tập trung dinh dưỡng nuôi các mắt ghép.
Kỹ sư Nguyễn Mạnh Dương - cán bộ Trại Nghiên cứu và Sản xuất rau quả Bắc Hà, cho biết: “Khi cắt tỉa, chúng tôi sẽ để lại những mắt to, khỏe nhất; những cành tăm, cành gầm sẽ cắt đi, tất cả dồn vào những mắt chính. Chúng tôi phải lựa chọn những mắt đẹp, khỏe thì khi thực hiện quy trình ghép sẽ phát triển tốt”.
Cùng với giống lê XT77, Trại Nghiên cứu và Sản xuất rau quả Bắc Hà đang nghiên cứu, phát triển nhiều giống cây ăn quả ôn đới như lê VH6, mận Tam hoa, mận tím chín sớm, mận Tả Van, đào nhập nội… Đơn vị cũng chú trọng sưu tầm, di thực những cây đầu dòng có đặc tính tốt từ trong dân về trại để lưu giữ, bảo tồn và phục vụ nhân giống.
Từ nguồn cây đầu dòng, các kỹ sư lựa chọn những cành, mắt ghép khỏe để nhân giống. Gốc ghép phải có sức sinh trưởng tốt, phù hợp với cành ghép. Để cây sau ghép sinh trưởng tốt, kỹ thuật ghép cũng được thực hiện cẩn trọng, bảo đảm sự tiếp xúc giữa cành ghép và gốc ghép.
Kỹ sư Nguyễn Đức Hiếu - Trưởng Trại Nghiên cứu và Sản xuất rau quả Bắc Hà, cho biết: “Quan trọng nhất khi ghép là phải chọn được gốc ghép khỏe, cành ghép tốt, mắt ngủ khỏe. Gốc ghép và cành ghép có đường kính phù hợp thì cây sẽ tiếp hợp tốt, tỷ lệ sống cao, phát triển nhanh và giữ được đặc tính của giống mẹ”.
Hiện, Trung tâm Giống nông nghiệp tỉnh đang duy trì 1 ha vườn cây mẹ đầu dòng và 5 ha vườn lưu giữ nguồn gen cây ăn quả ôn đới, gồm nhiều giống lê, mận, đào, hồng và các giống bản địa quý. Các vườn được quy hoạch, chăm sóc, theo dõi và tuyển chọn thường xuyên nhằm duy trì những cây có đặc tính tốt, phục vụ công tác bảo tồn, phục tráng và nhân giống.
Việc bảo tồn nguồn gen không chỉ góp phần lưu giữ những giống cây quý mà còn tạo nền tảng để chủ động nguồn giống chất lượng, phục vụ phát triển sản xuất lâu dài.
Tuy nhiên, công tác này đang đứng trước không ít khó khăn khi nhiều giống cây bản địa có nguy cơ mai một do thay đổi điều kiện sản xuất, diện tích canh tác thu hẹp và tác động ngày càng rõ của thời tiết cực đoan như mưa đá, sương muối. Trong khi đó, nguồn nhân lực có chuyên môn sâu về bảo tồn, phục tráng nguồn gen còn hạn chế.
Hiện, Trung tâm Giống nông nghiệp tỉnh có năng lực sản xuất khoảng 20 vạn cây ăn quả các loại mỗi năm, cơ bản đáp ứng nhu cầu cây giống trong tỉnh và cung ứng cho một số địa phương khác. Nguồn giống được tuyển chọn từ cây mẹ đầu dòng, kiểm soát trong quá trình nhân giống, góp phần bảo đảm chất lượng và khả năng thích nghi với điều kiện sản xuất.
Toàn tỉnh hiện có gần 6.000 ha cây ăn quả ôn đới, doanh thu hơn 100 tỷ đồng/năm và dự kiến mỗi năm mở rộng thêm 200 - 300 ha. Việc chủ động nguồn giống chất lượng góp phần mở rộng vùng trồng, phát huy giá trị cây ăn quả ôn đới, bảo tồn nguồn gen quý, tạo thêm sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân vùng cao.
