Gieo những mầm cây quý
Trong khu ươm có lưới che ở thôn Ngã Ba Kim, các thùng xốp, khay nhựa dùng để ươm cây giống được bố trí gọn gàng.
Anh Nguyễn Đức Ninh cẩn thận kiểm tra, chăm sóc từng khay cây. Với anh, khu ươm cây không chỉ phục vụ sản xuất mà còn gửi gắm mong muốn lưu giữ những loài dược liệu quý đang ngày càng khan hiếm trong tự nhiên.
Xuất phát từ trải nghiệm sử dụng dược liệu trong gia đình và nhận thấy giá trị của những loài cây này, nhiều năm trước, anh Ninh bắt đầu đưa cây về trồng thử nghiệm. Không được đào tạo chuyên sâu, anh tự tìm hiểu thông tin trên Internet, trao đổi kinh nghiệm với những người có cùng mối quan tâm, vừa làm vừa tích lũy kỹ thuật.
Theo anh Ninh, xử lý hạt và ươm các loại sâm là công đoạn khá phức tạp, đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên trì.
Đến nay, anh đã có thể xử lý hạt, ươm cây giống đạt từ 1 - 2 năm tuổi với khả năng sinh trưởng tương đối đồng đều. Đối với lan kim tuyến, anh dành nhiều thời gian lựa chọn loại dinh dưỡng sinh học phù hợp, tạo môi trường chăm sóc gần với điều kiện tự nhiên.
Mong muốn của anh là từng bước nhân giống, lưu giữ những loài dược liệu quý và cung cấp cây giống cho người dân. Việc có thể tạo giống ngay tại địa phương cũng giúp Púng Luông giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn giống từ bên ngoài khi mở rộng vùng trồng.
Cũng gắn bó với cây sâm, ông Giàng A Sảng ở thôn Púng Luông đã có khoảng 5 năm trồng thử nghiệm và gây dựng nguồn giống. Từ nguồn hạt mua về, gia đình ông vừa chăm sóc vừa tích lũy kinh nghiệm. Đến nay, khu trồng của gia đình có hơn 20.000 cây.
Ông Sảng cho biết, gia đình đang ưu tiên gây dựng nguồn giống, hướng tới cung cấp cho người dân phát triển dược liệu. Do cây sâm cần vốn đầu tư lớn, thời gian chăm sóc dài, trong khi điều kiện kinh tế còn hạn chế, gia đình phải thực hiện từng bước.
Chủ động từ cây giống
Cùng với các hộ dân tiên phong, Hợp tác xã Cộng đồng Púng Luông đang từng bước phát huy vai trò đầu mối trong sản xuất giống và phát triển vùng trồng.
Theo ông Hảng A Lỳ - Giám đốc Hợp tác xã Cộng đồng Púng Luông, hợp tác xã hiện trồng, nhân giống một số loại sâm được đưa về địa phương, trong đó có sâm Lai Châu; đồng thời thử nghiệm giống sâm Ngọc Linh, lan kim tuyến và tam thất bắc.
Tổng diện tích trồng và sản xuất giống dược liệu quý hiện đạt hơn 1 ha. Trong thời gian tới, hợp tác xã dự kiến mở rộng thêm khoảng 3 - 4 ha. Trong 5 - 6 năm trồng thử nghiệm, các thành viên hợp tác xã đã trải qua một, hai lần thất bại, từ đó, tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện kỹ thuật gieo ươm và chăm sóc cây giống.
Khi thực hiện đúng kỹ thuật, tỷ lệ hạt nảy mầm theo ghi nhận của hợp tác xã có thể đạt khoảng 80-90%. Kết quả bước đầu cho thấy điều kiện khí hậu của Púng Luông có triển vọng đối với một số loại sâm và dược liệu ưa bóng.
Tuy nhiên, với dược liệu quý, có giống mới chỉ là bước khởi đầu. Theo kinh nghiệm của Hợp tác xã Cộng đồng Púng Luông, kể từ khi gieo hạt, một số loại cây cần khoảng hai năm chăm sóc mới có thể đưa ra trồng.
Với các loại sâm lấy củ, thời gian sinh trưởng có thể kéo dài từ 6 năm trở lên. Ông Hảng A Lỳ cho biết, từ năm thứ ba hoặc thứ tư, một số cây có thể cho thu hoạch hoa, lá, mở ra khả năng tạo thêm nguồn thu trong thời gian chờ thu hoạch củ.
Vốn đầu tư lớn, kỹ thuật tương đối phức tạp và thời gian thu hồi vốn dài vẫn là những trở ngại đối với người trồng. Nếu từng hộ tự mua giống, tự trồng và tìm đầu ra, người dân sẽ khó kiểm soát chất lượng giống, đồng thời phải đối mặt với nhiều rủi ro khi thị trường biến động. Vì vậy, hợp tác xã và doanh nghiệp cần giữ vai trò kết nối, hỗ trợ người dân từ khâu cung ứng giống, hướng dẫn kỹ thuật đến tiêu thụ sản phẩm.
Xã Púng Luông hiện có khoảng 600 ha cây dược liệu, chủ yếu là sa nhân tím và thảo quả được trồng rải rác tại các hộ dân. Trên nền diện tích sẵn có, hợp tác xã, doanh nghiệp và người dân đang đầu tư thêm những loại cây có giá trị cao như sâm, tam thất bắc, lan kim tuyến và thất diệp nhất chi hoa.
Những mô hình mới bước đầu cho thấy khả năng thích nghi của một số loài với điều kiện khí hậu địa phương.
Tuy nhiên, phần lớn các mô hình vẫn đang trong quá trình thử nghiệm, gây dựng nguồn giống. Vì vậy, mỗi bước mở rộng cần đi cùng với việc đánh giá khả năng thích nghi, kiểm soát chất lượng giống và xác định thị trường tiêu thụ.
Từ vùng trồng đến ngành hàng
Nghị quyết số 48-NQ/TU, ngày 3/2/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển dược liệu chiến lược giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2050 mở ra cơ hội để Púng Luông chuyển từ những mô hình riêng lẻ sang tổ chức vùng sản xuất dài hạn.
Với dược liệu quý, diện tích không phải mục tiêu duy nhất. Quan trọng hơn là lựa chọn đúng loại cây, kiểm soát nguồn giống, hoàn thiện quy trình chăm sóc và xây dựng thị trường tiêu thụ ổn định.
Trước hết, nguồn giống phải có xuất xứ rõ ràng, được kiểm soát chất lượng. Kết quả nhân giống trong dân cần tiếp tục được cơ quan chuyên môn đánh giá, hướng dẫn hoàn thiện quy trình trước khi cung ứng trên diện rộng. Cùng với giống là yếu tố kỹ thuật. Mỗi loại dược liệu có yêu cầu khác nhau về đất, ánh sáng, độ ẩm và dinh dưỡng.
Các mô hình tại Púng Luông có thể trở thành nơi để người dân tham quan, học hỏi. Tuy nhiên, để tiến tới sản xuất hàng hóa, người trồng vẫn cần sự đồng hành của cơ quan chuyên môn, nhà khoa học và doanh nghiệp trong việc hoàn thiện quy trình, quản lý nguồn giống và truy xuất nguồn gốc.
Vùng trồng cũng phải gắn chặt với thị trường. Do chu kỳ sản xuất dài, người dân khó tự gánh toàn bộ rủi ro. Doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu sẽ góp phần định hướng loại cây, yêu cầu về chất lượng và phương án tiêu thụ.
Khi vùng nguyên liệu được mở rộng, khâu sơ chế, bảo quản và phát triển sản phẩm cũng cần được tính toán để nâng cao giá trị, thay vì chỉ dừng lại ở việc bán nguyên liệu.
Ông Lù A Chu - Phó Trưởng phòng Nông nghiệp và Môi trường xã Púng Luông cho biết: Địa phương định hướng mỗi năm phát triển thêm từ 5 đến 10 ha sâm, tam thất; đồng thời từng bước nâng cao năng lực sản xuất, cung ứng giống dược liệu tại chỗ. Hợp tác xã Cộng đồng Púng Luông và Công ty cổ phần Giống dược liệu Mù Cang Chải sẽ tham gia cung ứng giống, phục vụ mở rộng vùng trồng trong giai đoạn tới.
Púng Luông đang đặt những nền móng đầu tiên cho vùng dược liệu chiến lược. Chặng đường phía trước còn không ít khó khăn về giống, kỹ thuật, vốn và thị trường. Tuy nhiên, nếu phát huy tốt lợi thế tự nhiên, kinh nghiệm của người dân và vai trò liên kết của hợp tác xã, doanh nghiệp, dược liệu có thể trở thành ngành hàng có giá trị, mở thêm sinh kế bền vững cho người dân vùng cao.
