Ngựa - linh vật của bốn thế giới
Trong đời sống tín ngưỡng của người Dao, ở các nghi lễ quan trọng như: lễ cấp sắc, lễ cầu an, lễ giải hạn…, bộ tranh thờ là vật phẩm không thể thiếu. Tranh thường được treo trang trọng trên bàn thờ, tái hiện hệ thống thần linh và vũ trụ quan của cộng đồng. Trong bộ tranh ấy, ngựa luôn hiện diện với vị trí đặc biệt.
Theo quan niệm dân gian, ngựa thuộc về cả bốn thế giới: thần tiên, nhân gian, âm phủ và thủy cung. Ở mỗi tầng không gian, ngựa mang một ý nghĩa khác nhau, khi là phương tiện chuyên chở, khi là sứ giả, khi là biểu tượng của sức mạnh và sự trung thành. Hình ảnh ngựa trong tranh thờ vì thế không đơn thuần là yếu tố trang trí, mà là biểu tượng của sự kết nối giữa con người với thần linh.
Ông Chảo Láo Sử - Nghệ nhân dân gian thôn Phìn Hồ, xã Hợp Thành cho biết: “Sau khi lập trời, lập đất xong, ông ‘Khuấn Tấn’ mới nghĩ ra muốn đi khắp thế giới để bảo vệ con người thì phải có ngựa. Nên ngài đã chế ra con ngựa, sau đó mới sinh ra con người.”
Theo lời kể của nghệ nhân, trong truyền thuyết của người Dao, ngựa ra đời trước cả con người, là phương tiện để thần linh đi khắp các cõi, bảo vệ và che chở cho muôn dân. Bởi vậy, ngựa trong tranh thờ luôn được vẽ với tư thế mạnh mẽ, sắc màu nổi bật, thể hiện vai trò đặc biệt trong hệ thống biểu tượng tâm linh.
Từ đời sống thực đến thế giới tâm linh
Trong đời sống thường ngày, ngựa từng là tài sản quý của mỗi gia đình người Dao. Trên mỗi cung đường núi đá hiểm trở của vùng cao Lào Cai, ngựa là phương tiện vận chuyển nông sản, hàng hóa; là “bạn đồng hành” của người dân trong lao động sản xuất.
Không chỉ riêng người Dao, trong văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam, ngựa cũng gắn liền với hình ảnh trung thành, bền bỉ và dũng mãnh. Tuy nhiên, với người Dao, vai trò của ngựa còn vượt ra ngoài đời sống vật chất để bước vào không gian linh thiêng.
Trong thế giới của thầy mo, thầy cúng, ngựa là “linh mã” - phương tiện đưa thầy vượt qua các tầng thế giới để mời thần linh về chứng giám và phù hộ cho bản làng bình an, mùa màng tốt tươi, gia đình hạnh phúc.
Theo ông Chảo Láo Sử, trong mỗi nghi lễ, hình tượng ngựa - dù là tranh vẽ hay hình nhân bằng giấy đều mang ý nghĩa cầu mong sự hanh thông, thuận lợi. Ngựa không chỉ đưa thầy cúng đi “qua các cõi” mà còn chuyên chở ước vọng của con người gửi đến thần linh.
Giá trị văn hóa cần được gìn giữ
Trải qua thời gian, cùng với sự thay đổi của đời sống hiện đại, nhiều phong tục, nghi lễ truyền thống đã dần mai một. Số nghệ nhân am hiểu sâu về kỹ thuật vẽ tranh thờ và ý nghĩa biểu tượng trong tranh ngày càng ít. Việc bảo tồn các bộ tranh thờ cổ, trong đó có hình tượng ngựa thiêng, vì thế trở thành yêu cầu cấp thiết.
Ông Dương Tuấn Nghĩa - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai nhận định: “Hình tượng ngựa luôn xuất hiện trong bộ tranh thờ, trong các nghi thức cúng tế của thầy tào người Dao. Thông qua nghi lễ và tranh thờ, giới trẻ hiện nay hiểu hơn về hình ảnh ngựa, vai trò của ngựa trong đời sống văn hóa truyền thống của đồng bào mình”.
Theo lãnh đạo ngành văn hóa, thời gian qua, tỉnh Lào Cai đã quan tâm đến công tác kiểm kê, sưu tầm, lập hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể liên quan đến nghi lễ và tranh thờ của người Dao. Đồng thời, khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ, gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa cộng đồng.
Việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ hiện vật, mà còn là bảo tồn không gian thực hành nghi lễ - nơi tranh thờ và hình tượng ngựa được “sống” đúng với giá trị vốn có của mình.
Dù thời gian trôi qua, hình tượng ngựa trong tranh thờ người Dao vẫn giữ nguyên giá trị biểu tượng. Đó là sợi dây kết nối giữa con người với thần linh, giữa quá khứ với hiện tại; giữa đời sống thực và thế giới tâm linh.
Năm Ngọ nói về ngựa, hình tượng “ngựa thiêng” trong tranh thờ cổ của người Dao ở Lào Cai không chỉ gợi nhắc về một linh vật, mà còn mở ra chiều sâu văn hóa của cả một cộng đồng. Giữ gìn bộ tranh thờ, giữ gìn hình tượng ngựa trong tranh, chính là giữ gìn bản sắc để giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền và lan tỏa trong cộng đồng dân tộc Dao.
