Tôi gặp giảng viên Nguyễn Đình Chí vào buổi chiều đầu tháng 9 tại Khoa Văn hóa - Nghệ thuật, Trường Cao đẳng Lào Cai. Trong phòng học, anh đang hướng dẫn hai sinh viên mới nhập học cách cầm sáo, đặt môi, lấy hơi. Những tiếng sáo đầu tiên còn chưa tròn, ngắt quãng, nhưng hai em vẫn chăm chú lắng nghe từng hướng dẫn của thầy, kiên nhẫn thử lại từng động tác.
Với người mới bắt đầu, để cây sáo thực sự cất tiếng không phải là chuyện dễ dàng. Tư thế, cách đặt môi, luồng hơi và vị trí các ngón tay đều phải chính xác. Chỉ một thao tác chưa đúng, tiếng sáo có thể không kêu hoặc chưa đạt được âm thanh như mong muốn. Theo giảng viên Nguyễn Đình Chí, đây là phần khó nhất đối với người mới học và cũng cần nhiều thời gian để luyện tập.
Em Vùi Thúy Nhung - một trong hai sinh viên mới bắt đầu học sáo cho biết, em đã yêu thích nhạc cụ này từ lâu, nhưng chỉ khi trực tiếp học mới nhận ra để tạo ra tiếng sáo đẹp là điều không dễ.
“Thầy luôn động viên và tận tình chỉ cho em những bước đầu tiên, từ cách cầm sáo đến những nốt nhạc đơn giản nhất. Thầy bảo chỉ cần có đam mê thì em sẽ làm được. Chắc chắn sau này em sẽ trở thành nghệ sĩ sáo.” - em Nhung chia sẻ.
Câu chuyện của những sinh viên mới bắt đầu học sáo gợi cho anh Chí nhớ về những ngày đầu làm quen với nhạc cụ này, bởi hành trình đến với cây sáo của anh cũng bắt đầu từ niềm yêu thích khi còn nhỏ. Những chương trình ca nhạc thiếu nhi, những tiết mục độc tấu sáo trúc trên truyền hình đã để lại trong anh ấn tượng đặc biệt. Từ niềm yêu thích ấy, cậu bé ngày nào tự tìm cây nứa, làm sáo rồi tập thổi.
“Những ngày đầu tập sáo cũng khó khăn lắm, thổi mãi mà cây sáo chưa kêu, nhưng mình thích thì cứ tập thôi. Lúc đầu tập những bài dân ca ngắn, thổi được bài này rồi lại thích tập sang bài khác. Ngày nào cũng luyện như thế, rồi thành đam mê”, giảng viên Nguyễn Đình Chí nhớ lại.
Năm 1997, anh Nguyễn Đình Chí trúng tuyển vào Trường Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc. Những năm tháng học tập tại đây giúp anh có nền tảng để theo đuổi cây sáo một cách chuyên nghiệp. Sau khi tốt nghiệp, anh tiếp tục học đại học rồi trở về công tác tại Lào Cai, gắn bó với công việc giảng dạy.
Khoa Văn hóa - Nghệ thuật, Trường Cao đẳng Lào Cai hiện đang đào tạo 10 sinh viên chuyên ngành nhạc cụ dân tộc là sáo ở cả hai hệ trung cấp và cao đẳng. Chương trình học được xây dựng với các nội dung về kỹ thuật, dân ca, nhạc phong cách và tác phẩm. Sáo Mông cũng được đưa vào giảng dạy, phù hợp với đặc điểm văn hóa của địa phương.
Theo giảng viên Nguyễn Đình Chí, với bộ môn đòi hỏi nhiều thời gian luyện tập như sáo, sinh viên phải kiên trì trong suốt quá trình học. Trước khi vào các bài tập kỹ thuật hay tác phẩm, người học phải làm chủ những kỹ năng cơ bản, từ tư thế, cách đặt môi, luồng hơi đến vị trí các ngón tay. Đặc biệt, làm sao để cây sáo tròn âm luôn là thử thách đầu tiên.
“Cái khó nhất ban đầu là tiếng sáo. Cũng giống như trẻ con mới sinh ra, phải tập biết nói rồi mới hát được. Học sáo cũng vậy, phải tập cho cây sáo phát ra âm thanh rồi mới ra được giai điệu. Cái này cần thời gian, phải tập đi tập lại thì mới thành kỹ năng".
__Giảng viên Nguyễn Đình Chí__
Khi đã làm chủ được tiếng sáo, người học cần tiếp tục rèn kỹ thuật, học tác phẩm và tập cách biểu diễn. Những kỹ năng ấy cần được luyện tập thường xuyên để trở thành phản xạ khi biểu diễn.
Để sinh viên có thêm cơ hội thực hành, giảng viên Nguyễn Đình Chí thường tạo điều kiện cho các em tham gia biểu diễn trong các hoạt động của nhà trường. Ngay cả những em mới nhập học cũng được làm quen với việc đứng trước khán giả.
Sau mỗi lần biểu diễn, thầy trò cùng nhìn lại những điểm đã làm tốt để phát huy, những hạn chế để tiếp tục luyện tập, hoàn thiện kỹ năng.
Với những sinh viên theo học nhạc cụ truyền thống ở Lào Cai, việc tìm kiếm cơ hội làm nghề sau khi ra trường cũng thuận lợi hơn nhờ hoạt động du lịch phát triển. Nhiều sinh viên sau khi tốt nghiệp đã tìm được việc làm phù hợp. Có em ngay trong thời gian học đã đi biểu diễn, vừa có thêm thu nhập, vừa được làm quen với công việc thực tế.
Trong câu chuyện với tôi, giảng viên Nguyễn Đình Chí nhắc đến cựu sinh viên Giàng A Hảng với niềm tự hào.
Sau khi tốt nghiệp Khoa Văn hóa - Nghệ thuật, Trường Cao đẳng Lào Cai, Hảng tiếp tục theo đuổi cây sáo Mông, tham gia nhiều cuộc thi âm nhạc trong nước và quốc tế. Hảng từng có mặt tại các sân khấu, cuộc thi ở Việt Nam, Hong Kong, Singapore và đạt những thành tích cao.
Hiện nay, Giàng A Hảng đang biểu diễn phục vụ du khách tại Sa Pa. Công việc này giúp Hảng được sống với niềm đam mê đã theo đuổi từ nhỏ, đồng thời có thêm cơ hội đưa tiếng sáo Mông truyền thống đến gần với du khách trong và ngoài nước.
Nhìn học trò trưởng thành và theo đuổi được nghề đã học, đó là niềm hạnh phúc lớn nhất của giảng viên Nguyễn Đình Chí.
Hơn 20 năm gắn bó với cây sáo, giảng viên Nguyễn Đình Chí vẫn miệt mài truyền nghề, truyền tình yêu với âm nhạc dân tộc cho các thế hệ học trò. Để rồi, khi rời mái trường, những nghệ sĩ trẻ lại tiếp tục đưa tiếng sáo vang lên trên những sân khấu mới, mang theo cả niềm đam mê được vun đắp từ những ngày đầu tiên.
