Trợ thủ đắc lực
Trong kho tàng Mộc bản Triều Nguyễn có nhiều bộ sách được các nhà nghiên cứu đánh giá là những bộ chính sử, chính văn có giá trị cao, thể hiện tính pháp lý và tính xác thực bởi những thông tin khắc trên Mộc bản. Năm 2009, UNESCO công nhận Mộc bản triều Nguyễnlà Di sản Tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam. Hiện Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV đang lưu trữ 33.976 tấm mộc bản này.
Trải qua thời gian dài, dưới tác động của môi trường và điều kiện khách quan, không ít mộc bản triều Nguyễn vốn được bảo quản nghiêm ngặt và theo quy trình khoa học vẫn bị xuống cấp, hư hại. Trước thực trạng này, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV đã chủ động phối hợp với các chuyên gia và kỹ sư công nghệ triển khai ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào công tác số hóa và lưu trữ mộc bản.
Theo nhà nghiên cứu Minh Đạo - Chi hội Di sản Văn hóa Hồng Châu (thuộc Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, việc đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào công tác bảo tồn mộc bản triều Nguyễn không chỉ là xu thế tất yếu, mà còn phản ánh tư duy đổi mới trong việc lưu giữ và phát huy giá trị di sản văn` hóa dân tộc.
“AI đang dần khẳng định vai trò là “trợ thủ đắc lực” cho lĩnh vực bảo tồn di sản, khi có thể được ứng dụng theo nhiều phương thức hiệu quả. Từ việc hỗ trợ số hóa các hiện vật, tài liệu cổ bằng công nghệ quét 3D, đến khả năng phục dựng các công trình kiến trúc bị hư hại, tái tạo những giá trị văn hóa đang có nguy cơ mai một” – ông Đạo cho biết.
Cũng theo nhà nghiên cứu Minh Đạo, AI còn cho phép xử lý và phân tích dữ liệu từ các văn bản cổ – công cụ hữu hiệu để dịch thuật, khôi phục nội dung bị mất mát, thậm chí góp phần khơi lại những lát cắt văn hóa từng bị quên lãng. Việc tích hợp công nghệ hiện đại vào lĩnh vực bảo tồn là minh chứng cho nỗ lực tiếp cận di sản bằng con đường sáng tạo, vừa bảo vệ được giá trị gốc, vừa mở rộng cơ hội tương tác với công chúng trong thời đại số.
Không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc lưu trữ và bảo tồn, AI còn hỗ trợ việc lan tỏa di sản văn hóa đến công chúng thông qua các ứng dụng thực tế ảo, thực tế tăng cường và chatbot hướng dẫn du lịch, giúp khách tham quan có những trải nghiệm tương tác sống động với di sản.
Cần kiểm soát AI
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, thông qua các nền tảng trực tuyến, AI đã góp phần giới thiệu văn hóa Việt Nam đến với bạn bè quốc tế một cách sinh động, hấp dẫn và mang tính sáng tạo cao.
Có thể kể đến như dự án sử dụng công nghệ mô phỏng 3D để tái hiện Hoàng thành Thăng Long, một di sản thế giới được UNESCO công nhận. Các hình ảnh lịch sử, bản đồ cũ và dữ liệu khảo cổ được AI phân tích và tái dựng để tạo ra một phiên bản kỹ thuật số. Qua đó, du khách có thể trải nghiệm di sản thông qua các tour thực tế ảo (VR) hoặc xem các mô hình 3D chi tiết về kiến trúc và không gian xưa…
Hay như tại Bảo tàng Hà Nội, trong trưng bày “Giải mã bí ẩn Kiến trúc điện Kính Thiên” công chúng lần đầu tiên được chiêm ngưỡng hình ảnh 3D về hình thái kiến trúc điện Kính Thiên. Hình thái đó được công nghệ phục dựng dựa trên cơ sở các nguồn tư liệu tin cậy của khảo cổ học, đặc biệt là kết quả nghiên cứu so sánh với kiến trúc cung điện cổ ở Đông Á.
Các chiến dịch truyền thông số, sự kiện giao lưu văn hóa, triển lãm ảo hay hội thảo quốc tế ứng dụng công nghệ AI không chỉ thu hút đông đảo sự quan tâm từ cộng đồng toàn cầu, mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ cho giá trị di sản Việt Nam. Nhờ vào công nghệ hiện đại, những nét đẹp văn hóa từng bị giới hạn bởi không gian và thời gian nay đã vượt ra khỏi ranh giới địa lý, chạm tới công chúng quốc tế một cách trực quan, sống động và đầy cảm hứng.
Tuy nhiên, theo chuyên gia văn hóa, AI vẫn đối mặt với không ít thách thức trong việc lan tỏa giá trị di sản văn hóa. Một trong những trở ngại lớn nhất là vấn đề dữ liệu. Nhiều tư liệu di sản chưa được số hóa đầy đủ hoặc bị thiếu hụt thông tin, gây khó khăn cho AI trong việc phân tích và tái tạo.
Bên cạnh đó, sự chính xác trong việc diễn giải và truyền tải nội dung văn hóa cũng là một thách thức, vì AI có thể mắc lỗi trong việc hiểu ngữ cảnh hoặc làm sai lệch ý nghĩa gốc. Ngoài ra, vấn đề bản quyền và đạo đức trong việc sử dụng AI cũng rất đáng lưu ý.
Chính vì những tiềm năng to lớn mà AI mang lại, nhà nghiên cứu Minh Đạo nhấn mạnh: cần có chiến lược đầu tư bài bản vào việc xây dựng kho dữ liệu số về di sản văn hóa, với yêu cầu cao về tính chính xác, đầy đủ và hệ thống. Theo ông, sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên gia văn hóa, nhà nghiên cứu lịch sử và đội ngũ kỹ sư công nghệ là yếu tố then chốt để phát triển các mô hình AI có khả năng tiếp cận đúng bản chất, truyền tải trung thực tinh thần và giá trị của di sản.
TS Phạm Quốc Quân - Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia nhận định, ứng dụng công nghệ trong bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản là một xu thế tất yếu. Tuy nhiên, để ứng dụng công nghệ vào trưng bày một cách hiệu quả, điều quan trọng nhất vẫn là công tác nghiên cứu. Những di vật, cổ vật - vốn là thành phần của di sản văn hóa vật thể - cần được tìm hiểu kỹ lưỡng để kể lại câu chuyện của chúng một cách chính xác và sâu sắc.
