Từ trung tâm xã Mường Bo qua Sín Chải, Nậm Than..., đường vào Nậm Cang xuyên giữa những mảng màu xanh nối tiếp nhau. Núi ôm lấy núi, rừng phủ lên khắp sườn dốc. Qua những khúc cua, những thửa ruộng bậc thang lại mở ra trước mắt, từng đường cong mềm mại men theo triền núi, khi cao, khi thấp, uốn theo địa hình tự nhiên.
Vào mùa nước đổ, mặt ruộng hắt ánh trời; mùa lúa chín, cả triền núi như được phủ một màu vàng rực. Chính vẻ đẹp ấy cùng cảnh quan rừng, suối và đời sống bản địa đã đưa Nậm Cang ngày càng được nhiều du khách biết đến.
Mùa vụ bội thu hiện hữu trong mỗi nếp nhà Nậm Cang với những bao thóc chất cao nơi góc nhà. Nhắc đến vụ mùa, Tần Sáo Quẩy ở thôn Nậm Cang chia sẻ: “Năm nay lúa được mùa, nhà ít cũng được bốn, năm chục bao, nhà nhiều hơn trăm bao. Đấy là chưa kể ngô, như này là đủ sinh hoạt và chăn nuôi đến vụ sau!”.
Thôn Nậm Cang hiện có 200 hộ, hơn 1.000 nhân khẩu, chủ yếu là người Dao, số ít còn lại là người Mông. Đường chính vào thôn và các tuyến đường nội thôn tuy chưa lớn nhưng đã được trải nhựa, đổ bê tông, đi lại khá thuận lợi. Điện và những công trình thiết yếu từng bước được đầu tư. Những đổi thay ấy không ồn ào, nhưng hiện diện trong từng mái nhà, từng tuyến đường, từng cách người dân tìm sinh kế ngay trên quê hương mình.
Bên bếp lò đầu nhà, ông Phàn Dào Phở, kiên nhẫn gõ từng nhát búa lên miếng bạc. Nghề làm bạc đã theo ông suốt 70 năm cuộc đời. Qua đôi tay ông, không biết bao nhiêu chiếc lục lạc, kiềng, vòng tay... đã được tạo nên, mang theo dấu ấn của một nghề truyền thống đã gắn với đời sống người Dao đỏ nơi đây qua nhiều thế hệ.
“Ngày trước, trong lễ cưới của người Dao đỏ, nhà trai phải chuẩn bị nhiều lễ vật, trong đó có những đồng bạc trắng. Có thời điểm, sính lễ gồm 20 đồng bạc trắng”, ông Phở cho biết.
Theo thời gian, những phong tục đẹp vẫn được gìn giữ, còn nhiều hủ tục - nhất là tảo hôn đã lùi vào quá khứ. Số đồng bạc và bạc thách cưới nay chỉ mang ý nghĩa tượng trưng, có thể quy đổi thành tiền nếu không có bạc thật. Nhu cầu dùng bạc ít đi, nhưng ông Phở vẫn giữ lửa trong bếp lò, kiên trì nối tiếp nghề truyền thống của cha ông.
Để có cuộc sống tốt đẹp hôm nay, ít người biết rằng, cách đây không xa, những năm trước 2000, xã Nậm Cang khi ấy thật nhiều gian khó. Cuộc sống của người dân chủ yếu dựa vào nương và rừng; đường giao thông đi lại gập ghềnh, sản xuất manh mún, những tập quán sinh hoạt lạc hậu còn hiện hữu... Cái nghèo vì thế đeo bám, có thời điểm tỷ lệ hộ nghèo của xã gần 80%.
Được sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, sự lãnh đạo của cấp ủy, chính quyền địa phương, người dân bắt đầu tìm cách làm ăn mới. Dưới tán cây rừng được trồng thảo quả. Thời kỳ ấy, Nậm Cang là vùng thảo quả nổi tiếng. Nhà ít cũng vài trăm kilôgam, nhà nhiều vài tấn; những năm được giá, có gia đình thu nhập vài trăm triệu đồng. Cùng với khai hoang ruộng nước, phát triển chăn nuôi và giữ rừng, cuộc sống của nhiều gia đình từng bước khấm khá hơn.
Với những thành tích nổi bật trong phát triển kinh tế và giảm nghèo, năm 2010, tại Đại hội đại biểu toàn quốc các dân tộc thiểu số Việt Nam lần thứ nhất, xã Nậm Cang được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. Đó là một dấu mốc trong hành trình đi lên của vùng đất từng trải qua nhiều năm gian khó.
Khi thị xã Sa Pa được thành lập, xã Nậm Cang và Nậm Sài được sắp xếp thành xã Liên Minh; sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, xã Liên Minh hợp nhất với Mường Bo thành xã Mường Bo hôm nay. Nậm Cang trở thành tên thôn và ký ức về một vùng đất dưới chân núi Hoàng Liên vẫn ở lại trong những con người từng sinh sống ở đây.
Dáng người to béo, đúng chất trai núi rừng, vừa đưa tôi đi thăm thôn, Trưởng thôn Nậm Cang Phùng Trần Phây vừa chia sẻ: “Rừng vẫn là phần không thể tách khỏi cuộc sống của người dân. Để bảo vệ rừng, thôn đã thành lập tổ bảo vệ rừng, thường xuyên tuần tra, ngăn chặn những hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng".
Có lẽ vì vậy mà trên 2.000 ha được bảo vệ tốt đưa tỷ lệ che phủ rừng ở đây đạt hơn 75%. Được chăm sóc, bảo vệ, rừng “trả lộc” khi hằng năm các hộ đều được hưởng tiền dịch vụ môi trường rừng. Dù diện tích nay đã giảm, nhưng một số cây dược liệu vẫn được chăm sóc, khai thác dưới tán rừng, đem lại thu nhập cho người dân.
Quan trọng hơn, nước mát từ rừng không chỉ nuôi dưỡng trên 80 ha lúa trong thôn xanh tốt, mà còn là nguồn nước để nuôi cá nước lạnh và cung cấp nước cho cả vùng. Có thời điểm gần trăm hộ dân ở Nậm Cang nuôi cá nước lạnh, mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế.
Rừng cũng giữ gìn sinh thái, che chở cho người dân. Tháng 9/2023, khi mưa lớn trút xuống thượng nguồn, nước từ các suối Nậm Pá, Nậm Than, Nậm Cang bất ngờ dâng cao. Lũ ống tràn qua những khu vực nuôi cá ven suối, cuốn theo đất đá, tài sản và sinh kế của nhiều gia đình. 3 người chết, 4 người mất tích, 5 người bị thương. Nhiều cơ sở nuôi cá nước lạnh bị cuốn trôi. Không có rừng, thảm họa chắc hẳn sẽ còn lớn hơn!
Ngược suối Nậm Cang, chúng tôi đến thăm trại cá của gia đình ông Phàn Phủ Seng. Mất sạch sau lũ quét, ông cùng nhiều gia đình tiếp tục đầu tư xây ao, gây dựng lại đàn cá. Với khoản đầu tư gần 2 tỷ đồng, ông đã xây lại hệ thống ao cá liên hoàn mới chắc chắn, an toàn hơn.
Hiện, trong các bể nuôi của gia đình có gần 60.000 con cá tầm giống, cùng khoảng 20 tấn cá thương phẩm đến kỳ xuất bán. Với giá bán dao động từ 120.000 - 140.000 đồng/kg, gia đình đã có lãi để tiếp tục đầu tư.
Dù vẫn bám ruộng, bám rừng, nhưng cuộc sống ở Nậm Cang hôm nay đã mở thêm những hướng đi mới. Nhiều người trẻ trong thôn đã năng động đi lao động tại Sa Pa, Lào Cai... Đặc biệt, có 32 lao động, trong đó có Trần Y Quẩy, Phàn Chẩn Diển, Phàn Dào Chài... đã đi học nghề lái ô tô, máy xúc để làm việc tại Thủy điện Nậm Cang 1. Theo Trưởng thôn Phùng Trần Phây tính toán, chỉ riêng nhóm lao động này mang về cho gia đình khoảng 3 tỷ đồng mỗi năm.
Phấn khởi hơn, những năm gần đây vào mùa lúa chín, những thửa ruộng bậc thang Nậm Cang trở thành điểm đến của những người yêu cảnh sắc vùng cao. Du khách tìm về đây không chỉ để ngắm “sóng vàng” của lúa mà còn để đi giữa rừng, nghe tiếng suối, nhìn những mái nhà nép dưới chân núi và tìm hiểu đời sống của người Dao, người Mông.
Từ tiềm năng đó, du lịch cộng đồng cũng bắt đầu được người dân khai thác. Tần Sành Phú và Chảo Văn Phây là 2 hộ đang làm du lịch cộng đồng. Dù lượng khách chưa nhiều, nhưng những bước đi ban đầu ấy cho thấy hướng mở mới để khai thác tiềm năng, thế mạnh địa phương.
Rời Nậm Cang khi chiều xuống. Ánh nắng nghiêng qua những sườn núi. Dòng suối vẫn chảy dưới tán rừng, những thửa ruộng nằm yên sau một vụ mùa. Trong căn nhà nhỏ, tiếng búa bên bếp lò của ông Phở vẫn đều đặn vang lên.
Tôi nhớ câu chuyện ông kể, theo tiếng địa phương, Nậm Cang có nghĩa là “nước đầu nguồn”, hay là “nước trong”. Có lẽ vì vậy, dù theo dòng thời gian với bao đổi thay, Nậm Cang vẫn luôn là nguồn nước chảy mãi, như các thế hệ người dân nơi đây nối tiếp nhau giữ rừng, giữ đất, giữ nghề và dựng xây cuộc sống mới ngày càng ấm no hạnh phúc. Một mạch sống nhỏ nhưng bất tận vẫn tiếp nối dưới chân dãy Hoàng Liên hùng vĩ.
