Ở nhiều vùng núi cao, đẳng sâm vốn là loài cây mọc tự nhiên trong rừng. Giá trị dược liệu của cây đã được biết đến từ lâu, nhưng nguồn tài nguyên này chủ yếu tồn tại trong tự nhiên, chưa hình thành vùng sản xuất ổn định. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc tiềm năng kinh tế vẫn chưa được khai thác tương xứng.
Tại xã Lao Chải, địa phương không lựa chọn đưa các giống cây mới vào sản xuất mà tận dụng chính cây dược liệu bản địa để xây dựng mô hình trồng dưới tán rừng sơn tra. Đây không chỉ là giải pháp khai thác hiệu quả quỹ đất mà còn góp phần gia tăng giá trị của hệ sinh thái rừng.
Mô hình được triển khai với mục tiêu phát triển đẳng sâm thành cây dược liệu hàng hóa, đồng thời bảo tồn các giống cây bản địa và những loài cây mọc tự nhiên. Đây cũng là bước đi cụ thể nhằm thực hiện các nghị quyết của địa phương và Đề án phát triển dược liệu của tỉnh, tạo cơ sở thực tiễn để từng bước nhân rộng mô hình.
Điểm đáng chú ý là mô hình không làm thay đổi cấu trúc sử dụng đất. Tầng cây cao vẫn là sơn tra, trong khi tầng dưới được bổ sung cây đẳng sâm. Hai loại cây cùng sinh trưởng trên một diện tích, mở ra khả năng gia tăng giá trị sản xuất mà vẫn giữ nguyên độ che phủ của rừng.
Đây cũng là hướng phát triển phù hợp với điều kiện vùng cao, phát huy lợi thế sẵn có thay vì đánh đổi tài nguyên để tìm kiếm tăng trưởng trong ngắn hạn.
Theo ông Sùng A Lù - Phó Chủ tịch UBND xã Lao Chải, phát triển dược liệu không chỉ dừng ở việc phát triển thêm một loại cây dược liệu mà còn hướng tới tạo sinh kế bền vững cho người dân. Khi rừng mang lại nguồn thu nhập, ý thức bảo vệ rừng cũng được nâng lên, góp phần hạn chế nguy cơ xâm lấn và chặt phá.
Là cây bản địa, đẳng sâm có khả năng thích nghi với điều kiện tự nhiên của địa phương, phù hợp với tập quán sản xuất của đồng bào, qua đó giảm những rủi ro thường gặp khi đưa các giống cây mới vào sản xuất.
Quan trọng hơn, việc gây trồng còn góp phần bảo tồn nguồn gen quý của cây dược liệu trên địa bàn. Trong bối cảnh nhiều loài cây tự nhiên ngày càng suy giảm, phát triển vùng trồng cũng chính là cách lưu giữ nguồn tài nguyên bản địa cho tương lai.
Mô hình bước đầu cho thấy sự kết nối giữa ba mục tiêu: bảo vệ rừng, phát triển kinh tế và bảo tồn đa dạng sinh học. Đây cũng là hướng đi mà nhiều địa phương miền núi đang hướng tới khi chuyển từ khai thác tài nguyên sang nâng cao giá trị của tài nguyên.
Nếu chủ trương đúng tạo nền tảng cho mô hình, thì sự đồng thuận và tham gia của người dân mới là yếu tố quyết định thành công.
Tại thôn Dào Cu Nha, mô hình trồng đẳng sâm được triển khai ngay từ năm đầu với sự hưởng ứng tích cực của người dân. Theo ông Lờ A Thềnh - Trưởng thôn Dào Cu Nha, đây là mô hình được địa phương lựa chọn xây dựng điểm để người dân học tập, nhân rộng trong thời gian tới.
Người dân trong thôn đã cùng tham gia trồng khoảng 3 ha đẳng sâm dưới tán rừng sơn tra. Sự đồng thuận ấy cho thấy bà con không chỉ góp sức lao động mà còn đặt kỳ vọng vào một hướng phát triển sinh kế mới.
Sau khoảng một tháng, nhiều diện tích đẳng sâm đã bén rễ, sinh trưởng tốt. Những cây non phát triển thuận lợi dưới tán sơn tra, bước đầu khẳng định khả năng thích nghi, tạo thêm niềm tin cho người dân về triển vọng của mô hình.
Theo ông Lờ A Thềnh - Trưởng thôn Dào Cu Nha, xã Lao Chải, mô hình mang lại hiệu quả bởi trên cùng một diện tích đất, người dân vừa có nguồn thu từ cây sơn tra, vừa kỳ vọng có thêm thu nhập từ cây đẳng sâm. Hai tầng cây cùng sinh trưởng, bổ trợ giá trị cho nhau mà vẫn giữ được hệ sinh thái rừng.
Đó cũng là lý do nhiều hộ dân sẵn sàng tham gia ngay từ những ngày đầu triển khai.
Để mô hình thí điểm từng bước hình thành vùng sản xuất hàng hóa, Chi hội Nông dân thôn Dào Cu Nha đã tích cực vận động hội viên đóng góp giống, tham gia trồng và chăm sóc đẳng sâm dưới tán rừng sơn tra. Trước mắt, mục tiêu là giúp người dân làm quen với quy trình chăm sóc cây dược liệu, từng bước hình thành vùng trồng tập trung.
Thực tế cho thấy, giá trị của mô hình không chỉ nằm ở 3 ha đẳng sâm được trồng trong năm đầu tiên. Điều đáng chú ý hơn là cách địa phương đang thay đổi tư duy phát triển sản xuất. Thay vì khai thác tài nguyên rừng, người dân tạo thêm sinh kế ngay dưới tán rừng; thay vì mở rộng diện tích canh tác, địa phương lựa chọn nâng cao giá trị trên mỗi đơn vị đất.
Đó cũng là hướng phát triển phù hợp với yêu cầu phát triển xanh ở vùng cao, nơi tài nguyên thiên nhiên vừa là lợi thế, vừa cần được gìn giữ lâu dài.
Đẳng sâm dưới tán sơn tra hôm nay mới chỉ là bước khởi đầu của một mô hình thí điểm. Nhưng phía sau những luống cây non là một hướng tiếp cận mới trong phát triển nông nghiệp vùng cao: khai thác hợp lý lợi thế bản địa, giữ màu xanh của rừng và tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân.
Khi rừng không chỉ được bảo vệ bằng các quy định mà còn được gìn giữ từ chính lợi ích kinh tế mang lại, phát triển dược liệu sẽ không dừng lại ở một mô hình sản xuất. Đó là hướng đi kết nối giữa bảo tồn và phát triển, giữa kinh tế và sinh thái, tạo nền tảng để Lao Chải từng bước hình thành vùng dược liệu đặc trưng, nâng cao thu nhập cho người dân và gìn giữ những giá trị tự nhiên của vùng cao.
