Từ trên đỉnh dốc Phìn Hồ nhìn xuống, vùng đất Can Hồ, xã Ngũ Chỉ Sơn hiện ra với màu xanh bát ngát của cây cối và những cánh rừng. Ít ai biết rằng, trước đây vùng đất này đã chịu nhiều những đau thương, mất mát do thiên tai, mưa lũ gây ra. Vậy nhưng, trên vùng “rốn lũ” ấy, nhiều hộ dân người Dao đỏ đã kiên cường vượt qua khó khăn, trở thành những triệu phú nông dân đích thực.
Có cuộc sống ấm no từ trồng lan
Mặc dù mới đầu tháng 8 nhưng ở vùng đất Can Hồ dưới chân núi Ngũ Chỉ Sơn thời tiết đã lạnh như ngày đầu đông. Vậy nhưng có lẽ chính vùng khí hậu đặc biệt đó lại là điều kiện thuận lợi để các loài địa lan sinh trưởng, phát triển mạnh mẽ. Hôm nay, bên vườn địa lan với những chậu lan xòe tán lá xanh mướt như những bông hoa trong khu vườn của gia đình, anh Chảo Dào Kinh, dân tộc Dao chia sẻ niềm vui khi thấy những ngồng hoa lan đang nhú lên mập mạp. Chỉ 4 tháng nữa thôi những ngồng hoa sẽ vươn cao, những nụ hoa chúm chím chờ nở vào dịp Tết Nguyên đán để khách mang về chơi tết, giúp gia đình anh có thêm thu nhập.
Anh Kinh chia sẻ: Tôi sinh ra và lớn lên dưới chân núi Ngũ Chỉ Sơn, ngay từ nhỏ tôi đã đam mê với các loài phong lan, địa lan nhưng chỉ lên rừng lấy về trồng treo làm cảnh chứ không nghĩ đến việc phát triển kinh tế. Cách đây khoảng 10 năm, tôi thấy nhiều hộ dân ở xã Tả Phìn trồng địa lan đem lại thu nhập cao nên cũng học hỏi để làm theo. Ban đầu, tôi mua một số chậu lan về trồng làm giống rồi tách dần ra những chậu khác. Để cây địa lan phát triển tốt cùng với cây giống đảm bảo cần chuẩn bị tốt giá thể bằng phân trâu khô và vỏ trấu giúp cây phát triển bộ rễ mà không bị thối rễ do úng nước. Ngoài ra, trong quá trình chăm sóc địa lan cần chú ý đặt chậu hoa trên cao cách mặt đất khoảng 50cm, không để một số loài sâu, ốc ăn mầm hoa khi còn non.
Bằng niềm đam mê dành cho hoa địa lan và quyết tâm phát triển vườn lan để nâng cao thu nhập, anh đã dành nhiều thời gian, tâm huyết cho vườn lan quanh nhà. Đến nay, anh Kinh có khoảng 500 chậu lan lớn nhỏ, với 2 giống địa lan chính là địa lan Trần mộng và địa lan Sato. Mỗi giống địa lan này lại có nhiều loại với màu sắc khác nhau. Mỗi năm, anh Kinh lại tìm tòi, sưu tầm thêm những giống địa lan mới được khách hàng ưa chuộng, có giá trị kinh tế cao hơn để trồng trong vườn. Dịp Tết Nguyên đán năm 2025, gia đình anh Kinh bán địa lan thu được khoảng 150 triệu đồng.
Đứng trước căn nhà mới xây khang trang, anh Kinh phấn khởi bảo: Nhờ trồng lan, gia đình anh có cuộc sống no ấm. Mới đây anh còn xây ngôi nhà trị giá gần 1 tỷ đồng thay cho ngôi nhà gỗ cũ. Ngoài ra, anh còn sắm sửa thêm nhiều đồ dùng nội thất mới như ti vi, tủ lạnh, bàn ghế… để nâng cao chất lượng cuộc sống của gia đình.
“Dịp Tết Nguyên đán năm nay, gia đình tôi dự kiến bán gần 100 chậu lan to, mỗi chậu trung bình từ 2 đến 3 triệu đồng. Hiện nay gia đình đang cố gắng chăm sóc để vườn lan phát triển tốt. Mong thời tiết thuận lợi để vườn lan nở hoa đúng dịp Tết và lan được giá để gia đình có thêm thu nhập” - anh Kinh cho biết.
Người xây nhà, mua ô tô nhờ nuôi cá nước lạnh
Đến thôn Can Hồ, chúng tôi rất ấn tượng khi thấy dọc theo các con suối có rất nhiều ao nuôi cá tầm, cá hồi. Có những trại cá có tới hơn chục bể nuôi cá quy mô lớn. Thì ra nơi đây có địa hình cao và nguồn nước dồi dào chảy từ các khe núi đá ra, rất phù hợp để nuôi cá nước lạnh như cá hồi, cá tầm. Vì thế, trong những năm qua, hàng chục hộ dân đã phát triển nghề nuôi cá nước lạnh để nâng cao thu nhập. Một trong những người đi đầu trong nghề nuôi cá nước lạnh ở đây là ông Chảo Duần Tá, sinh năm 1977.
Khi chúng tôi đến thăm trại cá thì ông Chảo Duần Tá cũng vừa vệ sinh xong một bể cá to và đang cho đàn cá ăn. Nghề nuôi cá nước lạnh vất vả như chăm con mọn, nhưng những vụ cá phát triển tốt và được giá thì cũng có nguồn thu đáng kể. Trong 10 năm nuôi cá nước lạnh, ông Tá cũng phải trải qua nhiều thăng trầm để rút ra được những bài học sâu sắc.
Ông Tá kể lại: “Năm 2016 tôi bắt đầu đào ao nuôi cá tầm, cá hồi. Lứa cá đầu tiên tôi mạnh dạn đầu tư mua 3.000 con cá giống về nuôi, nhưng năm đó cá hồi, cá tầm mất giá. Mỗi kg cá hồi chỉ bán được 130 nghìn đồng. Vì thế, dù bán hết 3 bể cá nhưng tôi vẫn lỗ cả trăm triệu đồng. Tuy buồn vì thất bại đầu tiên nhưng tôi không nản chí, tiếp tục nhờ anh em trong gia đình hô trợ để nuôi lứa cá tiếp theo".
Thật may mắn trong 5 năm sau giá cá tăng cao và ổn định, mỗi năm trừ chi phí gia đình thu được hơn 200 triệu đồng. Năm 2021, giá cá hồi tăng cao đạt từ 250 nghìn đến gần 300 nghìn đồng/1kg. Năm đó, gia đình ông Tá nuôi lứa cá hồi trong 10 tháng đã lãi được 300 triệu đồng.
Mấy năm trở lại đây, giá cá hồi, cá tầm ngày càng có xu hướng giảm, trong khi đó giá cám, giá vận chuyển lại tăng cao, gây nhiều khó khăn cho người chăn nuôi. Việc nuôi cá thương phẩm gặp khó, ông Tá chuyển sang sản xuất cá giống. Do điều kiện thời tiết phức tạp và kỹ thuật còn hạn chế nên kế hoạch sản xuất cá giống của ông bị thất bại, thua lỗ khoảng 200 triệu đồng.
Nghề nuôi cá thăng trầm là vậy, nhưng ông Tá vẫn kiên trì với suy nghĩ “thua keo này ta bày keo khác”. Năm nay, ông Tá duy trì nuôi khoảng 2.000 con cá hồi và 2.000 con cá tầm. Thời điểm hiện nay, giá cá nước lạnh đang thấp nhưng nếu thời gian tới, giá cá tầm đạt trên 130 nghìn/kg và giá cá hồi đạt trên 170 nghìn/1kg thì người nuôi cá vẫn có lãi.
Cùng với nuôi cá nước lạnh, những năm qua, mỗi năm gia đình ông Chảo Duần Tá còn có thu nhập thêm hơn 100 triệu đồng từ cây thảo quả và cây su su. Nhờ nguồn thu nhập ổn định, ông Chảo Duần Tá không chỉ xây được nhà khang trang mà còn mua được ô tô bán tải trị giá trên 700 triệu đồng phục vụ vận chuyển hàng hóa và đi lại thuận tiện hơn.
Nông dân Can Hồ thi đua lao động sản xuất giỏi
Trước đây nhắc tới thôn Can Hồ hoặc khu vực xã Bản Khoang cũ nhiều người luôn ái ngại vì đây là vùng đất xa xôi, bộn bề khó khăn, nhất là thường xuyên xảy ra thiên tai, lũ ống, lũ quét để lại nhiều đau thương, hệ lụy cho người dân. Mỗi mùa mưa lũ đến, không chỉ tính mạng người dân bị đe dọa, nhiều ao cá, vườn cây cũng bị mưa lũ vùi lấp, thiệt hại lớn về kinh tế. Mặc dù ở nơi “rốn lũ”, chịu nhiều thiệt hại do thiên tai gây ra, nhưng đồng bào Dao, Mông nơi đây luôn kiên cường vươn lên, tìm cách ứng phó với thiên tai, vượt qua khó khăn để xây dựng cuộc sống mới, biến vùng đất dữ thành vùng đất trù phú xanh tươi.
Ông Lý Láo Tả - Chủ tịch Hội Nông dân xã Ngũ Chỉ Sơn cho biết: Từ tháng 7 năm 2026, thôn Can Hồ, xã Ngũ Chỉ Sơn được thành lập trên cơ sở hợp nhất từ 4 thôn cũ là Phìn Hồ, Can Hồ A, Can Hồ B, Can Hồ Mông với tổng số khoảng 400 hộ dân, gồm 2 dân tộc Dao, Mông. So với những thôn khác, thì thôn Can Hồ có đất đai rộng rãi và điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp. Tận dụng thế mạnh của địa phương, đồng bào Dao, Mông đã tích cực chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi để nâng cao thu nhập.
Qua tuyên truyền của Hội Nông dân xã, thời gian qua, đồng bào Dao, Mông tập trung xây dựng nhiều mô hình phát triển kinh tế hiệu quả như: mô hình nuôi cá nước lạnh; mô hình trồng su su; mô hình trồng lanh dệt vải; mô hình nuôi ong lấy mật; mô hình nuôi dúi sinh sản… Năm 2025, xã Ngũ Chỉ Sơn có gần 1.300 hộ sản xuất kinh doanh giỏi các cấp, trong đó cấp tỉnh 385 hộ, cấp thị xã 400 hộ, cấp xã 500 hộ. So sánh giữa các thôn, bản thì thôn Can Hồ đứng đầu toàn xã về số hộ sản xuất kinh doanh giỏi các cấp.
Chia tay vùng đất Can Hồ, nhìn những bản làng, thôn xóm khoác lên màu áo mới với những căn nhà xây khang trang, vườn cây, vườn hoa xanh tốt, chúng tôi càng thêm khâm phục ý chí và bản lĩnh kiên cường của đồng bào các dân tộc nơi đây. Ở vùng đất đầy gian khó, thiên tai luôn rình rập, câu chuyện về những triệu phú nông dân đã chứng minh rằng, dù ở nơi đâu chỉ cần cộng đồng cùng đoàn kết giúp đỡ nhau vươn lên, có quyết tâm và sự năng động, sáng tạo, sẽ có cuộc sống ấm no.
