Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải có diện tích hơn 20.108 ha, trên địa bàn các xã Chế Tạo, Lao Chải và Púng Luông. Đất lâm nghiệp chiếm 99,76% diện tích tự nhiên, với hơn 18.390 ha rừng tự nhiên. Diện tích được quy hoạch thành phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 15.132,11 ha và phân khu phục hồi sinh thái 4.976,29 ha, tạo cơ sở cho công tác bảo tồn lâu dài và duy trì ổn định hệ sinh thái rừng đầu nguồn.
Không chỉ là “lá phổi xanh” của vùng cao, nơi đây còn lưu giữ những quần thể cây di sản như thiết sam, pơ mu - những thân gỗ cổ thụ hàng trăm năm tuổi.
Dưới tán rừng ấy là sinh cảnh quan trọng của vượn đen tuyền (Nomascus concolor) - loài linh trưởng nguy cấp toàn cầu. Các kết quả điều tra chuyên môn ghi nhận 764 loài thực vật bậc cao có mạch và 221 loài động vật có xương sống trên cạn cho thấy giá trị đa dạng sinh học nổi bật của khu vực.
Tuy nhiên, để giữ được màu xanh ấy là cả một hành trình bền bỉ. Địa hình chia cắt mạnh, nhiều khu vực rừng nằm xa khu dân cư khiến công tác quản lý, bảo vệ rừng gặp không ít khó khăn. Ban Quản lý khu bảo tồn hiện có 14 công chức hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm, phần lớn là kiểm lâm địa bàn phụ trách các xã trong khu vực, phải đảm nhiệm nhiệm vụ trên diện tích rộng lớn, địa hình phức tạp.
Theo ông Trần Xuân Dưỡng - Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải, nếu rừng bị tác động, hệ sinh thái thay đổi, các loài nguy cấp sẽ chịu ảnh hưởng rất nhanh. Vì vậy, đơn vị duy trì tuần tra thường xuyên, tăng cường phối hợp với chính quyền cơ sở để kịp thời phát hiện, ngăn chặn nguy cơ xâm hại rừng từ sớm.
Nhiệm vụ bám rừng được xác định là công việc thường xuyên, liên tục. Các đợt tuần tra định kỳ, đột xuất được tổ chức tại những khu vực trọng điểm.
Anh Sùng A Rùa - cán bộ kiểm lâm địa bàn xã Chế Tạo chia sẻ: “Địa bàn rộng, địa hình phức tạp nên mỗi chuyến tuần tra thường kéo dài cả ngày. Anh em phải vượt dốc cao, lội suối sâu, kiểm tra kỹ các điểm nhạy cảm. Phát hiện sớm một dấu hiệu bất thường là có thể ngăn chặn nguy cơ xâm hại rừng”.
Cùng với tuần tra, công tác phòng cháy, chữa cháy rừng được đặc biệt chú trọng, nhất là trong mùa khô. Ban Quản lý đã xây dựng 3 phương án phòng cháy, chữa cháy rừng (PCCCR) tại các xã Chế Tạo, Lao Chải và Púng Luông; củng cố lực lượng từ Ban Quản lý đến thôn bản với tổ PCCCR gồm 24 thành viên và 19 tổ bảo vệ rừng cộng đồng với 160 người sẵn sàng phối hợp xử lý tình huống; ký cam kết bảo vệ rừng và PCCCR với 2.817 hộ dân. Các khu vực có nguy cơ cháy cao được rà soát, khoanh vùng trên diện tích 3.571,63 ha, giúp công tác phòng ngừa được triển khai chủ động, bài bản.
Tuy nhiên, bảo vệ rừng không thể chỉ trông chờ vào lực lượng chuyên trách. Phát huy vai trò cộng đồng tiếp tục là giải pháp then chốt. Ban Quản lý đã ký 20 hợp đồng khoán bảo vệ rừng với cộng đồng tại 35 thôn thuộc các xã Chế Tạo, Lao Chải và Púng Luông.
Tại xã Chế Tạo, Tổ bảo vệ rừng cộng đồng thôn Kể Cả là một điển hình với 55 hộ tham gia luân phiên tuần tra, phối hợp chặt chẽ với lực lượng kiểm lâm bảo vệ diện tích rừng được giao.
Ông Sùng A Say - Tổ trưởng Tổ bảo vệ rừng cộng đồng thôn Kể Cả chia sẻ: “Từ ngày nhận khoán, bà con đi tuần rừng thường xuyên. Mùa khô thì cấm lửa, thấy dấu hiệu lạ là báo ngay cho kiểm lâm. Giữ rừng không chỉ là nhiệm vụ, mà là giữ nguồn nước, giữ sinh kế cho con cháu sau này”.
Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng cũng góp phần tạo động lực lâu dài. Diện tích rừng cung ứng dịch vụ đạt 18.943,11 ha, với tổng kinh phí chi trả hơn 16,9 tỷ đồng, qua đó nâng cao thu nhập cho người dân và củng cố trách nhiệm cộng đồng trong bảo vệ tài nguyên rừng.
Dù đạt nhiều kết quả tích cực, công tác bảo vệ rừng vẫn đối mặt với không ít áp lực. Việc canh tác thảo quả dưới tán rừng ở một số khu vực tiềm ẩn nguy cơ cháy và ảnh hưởng đến khả năng tái sinh tự nhiên; hơn 3.500 ha được xác định là khu vực có nguy cơ cháy cao trong mùa khô, trong khi lực lượng quản lý còn mỏng, địa bàn rộng và địa hình phức tạp.
Trước những yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới, công tác quản lý, bảo tồn cần những giải pháp đồng bộ và bền vững hơn. Thời gian tới, cùng với việc duy trì tuần tra, kiểm soát chặt chẽ các khu vực trọng điểm, Ban Quản lý Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường nguồn lực cho lực lượng bảo vệ rừng, phát huy hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và triển khai Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng gắn với sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Giữ vững Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải không chỉ là bảo vệ hơn 20.000 ha rừng đầu nguồn, mà còn là gìn giữ sinh cảnh tự nhiên, bảo tồn nguồn gen quý và bảo đảm sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao. Khi kiểm lâm, chính quyền và người dân cùng chung trách nhiệm, màu xanh của rừng không chỉ được giữ lại cho hôm nay, mà còn được trao gửi nguyên vẹn cho mai sau.
