Theo dòng chảy của sông Hồng, từ tỉnh biên giới Lào Cai xuôi về vùng trung du và hạ lưu, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều hiện vật chứng minh những vùng đất ven sông từng là nơi sinh sống của người Việt cổ từ thời kỳ dựng nước Văn Lang, tương ứng với thời kỳ văn hóa Sơn Vi, Hòa Bình đến văn hóa Đông Sơn cách đây khoảng 3.000 - 2.500 năm và nhiều hiện vật của các triều đại phong kiến sau này.
Dấu ấn người Việt cổ nơi thượng nguồn sông Hồng
Xã Sơn Hà, huyện Bảo Thắng nằm ngay ven sông Hồng. Trải qua hàng nghìn năm, dòng sông Hồng chảy qua đây đã bồi đắp nên vùng đồng bãi đất đai màu mỡ, là nơi người dân địa phương trồng ngô, khoai, rau màu tốt tươi. Đặc biệt, khu vực ngã ba suối Ngòi Nhù đổ vào sông Hồng thuộc thôn An Thắng là vùng đất khá bằng phẳng, rộng rãi, cây cối bốn mùa xanh tươi, trù phú. Cách đây khoảng 5 năm, khi đến vùng cửa suối này, chúng tôi gặp một ông lão hơn 70 tuổi tên là Nguyễn Văn Ngọc, sống trong ngôi nhà nhỏ ngay bên suối Ngòi Nhù. Điều khiến chúng tôi không khỏi bất ngờ là ông Ngọc với niềm đam mê sưu tầm đồ cổ đã thu gom được cả một kho “báu vật”, hiến tặng cho Bảo tàng tỉnh Lào Cai rất nhiều hiện vật có giá trị về lịch sử và khảo cổ.
Tại cửa suối Ngòi Nhù - nơi dòng suối hòa vào dòng sông Hồng cuộn đỏ, ông Nguyễn Văn Ngọc bảo vùng đất này xưa kia hoang vu lắm. Từ những năm 1960, ông theo gia đình từ Hải Phòng lên đây khai hoang, lập nghiệp. Trong những ngày tháng cuốc đất, làm vườn bên bờ sông Hồng, ông Ngọc đã thu gom được rất nhiều mảnh đá cuội hình dạng giống như công cụ của người tiền sử, thậm chí có cả những chiếc rìu đá đã được gọt đẽo tỉ mỉ. Từng đống đá được ông Ngọc tìm thấy xếp quanh nhà cứ đầy lên theo năm tháng.
Trao đổi với chúng tôi, Thạc sĩ Bùi Thị Hường, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lào Cai cho biết những mảnh đá ông Ngọc sưu tầm được và tặng Bảo tàng có hình dáng hoàn toàn trùng khớp với mô tả công cụ đá của người Việt cổ thuộc nền văn hóa Sơn Vi cách đây 20.000 - 15.000 năm. Sơn Vi là tên một xã thuộc huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, nơi đầu tiên tìm ra những di chỉ của nền văn hóa này. Những người nguyên thủy - chủ nhân của nền văn hóa Sơn Vi sống thành từng bộ lạc. Họ chủ yếu sống ngoài trời trên các đồi gò trung du ở trung lưu sông Hồng, thượng lưu sông Lục Nam, thượng lưu sông Hiếu, sử dụng công cụ lao động làm từ đá cuội được ghè đẽo thô sơ. Họ sống bằng nghề săn bắn và hái lượm, chưa có trồng trọt và chăn nuôi.
Tại tỉnh Lào Cai, dọc theo dòng chảy sông Hồng từ huyện Bát Xát đến huyện Bảo Yên, những dấu ấn của nền văn hóa Sơn Vi được tìm thấy ở nhiều địa điểm, trong đó nhiều nhất là ở di chỉ Ngòi Nhù thuộc khu vực xã Sơn Hà (Bảo Thắng), xã Cam Cọn (Bảo Yên). Đây là minh chứng cho nền văn hóa cổ đại của người nguyên thủy đã tồn tại bên sông Hồng ở Lào Cai cách đây hàng chục ngàn năm. Hiện nay, Bảo tàng tỉnh Lào Cai đang lưu giữ hơn 700 hiện vật bằng đá, trong đó có 690 hiện vật thuộc nền văn hóa Sơn Vi, Hòa Bình.
Khi thực hiện tuyến bài về hành trình di sản dọc theo dòng sông Hồng, chúng tôi đã có dịp đến các tỉnh Yên Bái, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định, Thái Bình để tìm hiểu thực tế. Qua những tư liệu, hiện vật được lưu giữ tại bảo tàng các tỉnh, có thể thấy nhiều hiện vật của thời đại đồ đá thuộc nền văn hóa Sơn Vi (thuộc hậu kỳ đồ đá cũ, cách đây khoảng 20.000 năm), văn hóa Hòa Bình (thời kỳ đồ đá mới, cách đây khoảng 12.000 năm), văn hóa Phùng Nguyên (cuối thời kỳ đồ đá mới, sơ kỳ thời đại đồ đồng, cách đây khoảng 2.000 năm) được tìm thấy ở những vùng đất dọc theo sông Hồng, nhiều nhất là từ tỉnh Vĩnh Phúc ngược lên Phú Thọ, Yên Bái, Lào Cai.
Ông Hoàng Tiến Long, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Yên Bái chỉ lên bản địa đồ với dày đặc biểu tượng của người Việt cổ sinh sống dọc theo sông Hồng, cho biết: Dòng sông Hồng chảy qua địa bàn tỉnh Yên Bái khoảng 120 km, địa hình dốc, nhiều rừng núi, xưa kia đã từng là nơi sinh sống của người Việt cổ. Minh chứng là qua những lần thám sát các cán bộ Bảo tàng tỉnh và các nhà nghiên cứu của Viện Khảo cổ học đã tìm thấy hơn 1.000 công cụ bằng đá thuộc thời hậu kỳ đá cũ như mảnh tước, chày đá, chày nghiền… tại di tích khảo cổ học Bến Mậu A, huyện Văn Yên.
Âm vang trống đồng nền văn hóa Đông Sơn
Trở lại câu chuyện ở Bảo tàng tỉnh Lào Cai, cùng với những hiện vật bằng đá là minh chứng cho sự tồn tại của người nguyên thủy - nơi thượng nguồn sông Hồng, hiện nay, Bảo tàng tỉnh còn lưu giữ nhiều hiện vật bằng đồng thuộc nền văn hóa Đông Sơn, tương ứng với thời kỳ dựng nước Văn Lang, nhà nước đầu tiên của Việt Nam.
Thạc sĩ Bùi Thị Hường, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết thêm: Những cư dân Việt cổ sinh sống ven sông Hồng thuộc khu vực Lào Cai hiện nay qua thời đại đồ đá đến thời đại đồ đồng đã tạo nên một nền văn hóa rực rỡ, với trình độ chế tác đồ đồng rất tinh xảo. Điều quý nhất trong bộ di vật đồng của Lào Cai là 42 chiếc trống đồng, trong đó có 38 chiếc thuộc loại I Hêgơ. Đáng chú ý, có 2 hiện vật gồm mặt trống đồng Pha Long và trống đồng Gia Phú hiện được xếp vào danh sách Bảo vật Quốc gia.
Đặc biệt, trong trống đồng Gia Phú được phát hiện vào năm 2019 có thêm nhiều hiện vật có giá trị khảo cổ, gồm: 1 chiếc rìu đồng lưỡi xéo thuộc văn hóa Đông Sơn; di cốt đã bị mủn nát chỉ còn giữ được 1 đoạn xương hàm dưới, 27 chiếc răng của cùng một cá thể trưởng thành; đặc biệt đã tìm thấy 5 khuyên tai bằng đá có kích thước khác nhau, tất cả đều có rãnh để luồn vào tai. Đây là lần đầu tiên ngành khảo cổ cả nước phát hiện được khuyên tai trong trống đồng.
Tìm hiểu thêm về những địa điểm phát hiện trống đồng ở Lào Cai, chúng tôi được biết men theo dòng sông Hồng từ Bát Xát đổ về Bảo Thắng, trống đồng được tìm thấy ở nhiều nơi. Trống đồng cùng hệ thống di tích, di vật Đông Sơn khác ở Lào Cai đã phản ánh phần nào một trung tâm của nền văn hóa Đông Sơn thịnh vượng dọc theo sông Hồng vùng núi phía Bắc, khẳng định cương vực Nhà nước Văn Lang thời các Vua Hùng.
Trong các tỉnh dọc sông Hồng chúng tôi đã đến, Phú Thọ là vùng đất phát hiện được rất nhiều hiện vật của nền văn hóa Đông Sơn. Hiện nay, tổng số trống tìm thấy ở tỉnh Phú Thọ có tới hơn 70 chiếc bao gồm cả trống loại I và loại II Hêgơ. Tại Bảo tàng Hùng Vương đang lưu giữ nhiều trống đồng quý giá, trong đó giá trị nhất là trống đồng Đền Hùng hay còn gọi là trống đồng Hy Cương được tìm thấy tại thành phố Việt Trì, được các nhà khoa học xếp vào loại đứng đầu hàng dọc trong hệ thống trống loại I, nhóm C (theo phân loại của Hêgơ). Đây là trống có kích thước lớn nhất trong tổng số trống Đông Sơn đã phát hiện ở Việt Nam và Đông Nam Á với đường kính mặt 93cm, chiều cao 70cm, niên đại khoảng thế kỷ III trước Công nguyên đến thế kỷ I sau Công nguyên.
Chị Nguyễn Thị Xuân Nhàn - cán bộ thuyết minh Bảo tàng Hùng Vương, tỉnh Phú Thọ cho biết: Trống đồng là linh khí, nhạc khí nhưng cũng là vật biểu tượng quyền uy của những vị vương, tộc trưởng. Theo giả thuyết của các chuyên gia thì trống đồng đền Hùng được Vua Hùng đem lên đánh ở trên đền Thượng những dịp xuân mới hoặc là lễ hội cầu mùa, cầu cho mưa thuận gió hòa, người an, vật thịnh. Ngày nay, đánh trống đồng đã trở thành một nghi thức không thể thiếu trong ngày Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm. Trống đồng Đền Hùng là hiện vật quý đứng hàng đầu trong các bảo vật quốc gia.
Sự kết tinh và giao thoa văn hóa dọc sông Hồng
Không chỉ ở Lào Cai, Yên Bái, Phú Thọ mà dọc theo sông Hồng từ tỉnh Lào Cai đến tỉnh Thái Bình đều tìm thấy những hiện vật chứng minh cho sự phát triển rực rỡ của nền văn hóa Đông Sơn, tương ứng với thời kỳ xây dựng nhà nước Văn Lang của các Vua Hùng. Trong đó có gần 1.000 chiếc trống đồng Đông Sơn được tìm thấy. Điều đáng nói là các hiện vật tập trung chủ yếu ở các vùng đất thuộc tả ngạn sông Hồng, nơi địa hình khá bằng phẳng, đất đai trù phú.
Ở Vĩnh Phúc, các hiện vật văn hóa Đông Sơn chủ yếu tìm thấy ở huyện Vĩnh Tường, huyện Yên Lạc nằm bên bờ sông Hồng. Ở Hà Nội, có 24 hiện vật đặc biệt quý hiếm, thuộc bốn nhóm hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia, trong đó có trống đồng Cổ Loa và bộ sưu tập lưỡi cày đồng nằm trong trống đồng tìm thấy tại xã Cổ Loa, huyện Đông Anh.
Tại tỉnh Hưng Yên tìm thấy một số trống đồng có nhiều giá trị tại huyện Văn Giang, huyện Kim Động, huyện Văn Lâm. Tại tỉnh Nam Định có trống đồng Khôi Sơn tìm thấy tại huyện Vụ Bản. Tại tỉnh Thái Bình tìm thấy 2 chiếc trống đồng lồng vào nhau dưới lòng đất thuộc sân chùa Đống Lãm, huyện Hưng Hà. Tại tỉnh Hà Nam tìm thấy trống đồng Ngọc Lũ - kiệt tác của văn hóa Đông Sơn tại huyện Lý Nhân thuộc hữu ngạn sông Hồng. Như vậy, có thể thấy những cư dân Lạc Việt, chủ nhân của những chiếc trống đồng cũng đã xuôi theo sông Hồng xuống khai phá vùng đất châu thổ chiêm trũng để sinh sống, làm nên nền văn minh lúa nước rực rỡ.
Những dấu vết khảo cổ dọc sông Hồng từ tỉnh biên giới Lào Cai đến cửa biển Ba Lạt (tỉnh Thái Bình) đã minh chứng cho sự tồn tại của người Việt cổ từ thời kỳ đồ đá thuộc nền văn hóa Sơn Vi đến thời kỳ đồ đồng thuộc nền văn hóa Đông Sơn, Hòa Bình. Đó cũng là minh chứng cho giai đoạn phát triển rực rỡ của nền văn minh sông Hồng thời kỳ dựng nước Văn Lang. Sông Hồng từ thời cổ xưa đã khai mở dòng chảy văn hóa lâu dài, hội tụ và kết tinh những giá trị văn hóa quý báu, mà đỉnh cao thể hiện ở những chiếc trống đồng Đông Sơn, trở thành biểu tượng thiêng liêng của nền văn hóa dân tộc Việt Nam.
Bài 2: Độc đáo những di tích lịch sử - văn hóa quốc gia dọc sông Hồng
