Linh hoạt giữa tâm bão
Trong bối cảnh khu vực và thế giới biến động mạnh, Việt Nam đã triển khai một chiến lược bình ổn đa tầng, linh hoạt, thể hiện rõ vai trò lãnh đạo xuyên suốt của Đảng, Chính phủ, sự nỗ lực của Bộ Công Thương và các bộ, ngành trong bảo đảm an ninh năng lượng.
Ngay từ sớm, khi xung đột chưa diễn ra, ngày 3/9/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 70-NQ/TW, xác định “bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia là nền tảng, năng lượng phải đi trước một bước”. Khi nguy cơ khủng hoảng năng lượng thế giới gia tăng trong quý I/2026, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành Kết luận 14-KL/TW ngày 20/3/2026, nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm nguồn cung xăng dầu trong mọi tình huống, không để gián đoạn chuỗi cung ứng.
Theo đó, Chính phủ và Thủ tướng Phạm Minh Chính đã triển khai hàng loạt giải pháp điều hành quyết liệt. Nghị quyết 36/NQ-CP ngày 6/3/2026 cho phép Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) chủ động hơn trong mua bán, xuất nhập khẩu dầu thô, đồng thời thiết lập cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt. Tiếp đó, ngày 19/3/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết 55/NQ-CP hoàn thiện cơ chế điều hành giá xăng dầu theo biến động thị trường.
Chính phủ cũng ban hành Công điện 22/CĐ-TTg ngày 11/3/2026 nhấn mạnh yêu cầu xuyên suốt không để đứt gãy nguồn cung trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Đặc biệt, Quyết định 385/QĐ-TTg ngày 4/3/2026 thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng, tạo cơ chế phối hợp liên ngành trong ứng phó khủng hoảng. Cùng đó, Chính phủ chỉ đạo xây dựng Trung tâm Lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất.
Bám sát chỉ đạo của Đảng và Chính phủ, Bộ Công Thương đã khẩn trương cụ thể hóa bằng các công cụ điều hành thực tiễn, trong đó nổi bật là vai trò chỉ đạo trực tiếp, quyết liệt của Quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng. Bộ đã ban hành Chỉ thị 06/CT-BCT yêu cầu bảo đảm nguồn cung, không để gián đoạn hệ thống phân phối; Chỉ thị 03/CT-BCT yêu cầu lực lượng quản lý thị trường trực 24/7; đồng thời phát đi Công điện 15/CĐ-BCT yêu cầu các doanh nghiệp đầu mối thực hiện nghiêm hạn mức nhập khẩu, không để thiếu hụt cục bộ.
Cùng đó, Quyền Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng đã trực tiếp làm việc với các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn, Bình Sơn, Petrovietnam và các doanh nghiệp đầu mối để xây dựng kịch bản ứng phó, điều tiết nguồn cung, đa dạng hóa nhập khẩu và duy trì vận hành ở công suất cao nhưng an toàn. Các giải pháp kiểm tra, giám sát thị trường cũng được tăng cường nhằm ngăn chặn đầu cơ, găm hàng.
Nhằm “giảm sốc” cho thị trường xăng dầu, Quỹ Bình ổn giá xăng dầu được liên bộ Công Thương - Tài chính kích hoạt 9 lần trong vòng một tháng, với tổng số tiền chi ra ước tính 5.300 tỷ đồng (khoảng 217 triệu USD). Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, ngân sách nhà nước được tạm ứng trực tiếp vào Quỹ với quy mô 8.000 tỷ đồng (khoảng 303 triệu USD) theo Quyết định số 483/QĐ-TTg ngày 27/3/2026 về việc bổ sung dự toán chi ngân sách nhà nước năm 2026 từ nguồn tăng thu ngân sách trung ương năm 2025 cho Bộ Công Thương để tạm ứng cho Quỹ Bình ổn giá xăng dầu.
Chính phủ cũng kịp thời triển khai nhiều công cụ tài khóa đi kèm như giảm thuế nhập khẩu về 0% đối với một số mặt hàng xăng dầu từ ngày 9/3 đến 30/4/2026; giảm thuế bảo vệ môi trường về 0% đối với xăng (trừ ethanol), dầu diesel và nhiên liệu hàng không từ đêm 26/3 đến ngày 15/4; Từ 24h00 ngày 26/3 đến hết ngày 15/4/2026, giảm thuế tiêu thụ đặc biệt với các loại xăng về mức 0% thay vì mức 8 - 10% như trước; doanh nghiệp được miễn khai thuế giá trị gia tăng trong khi vẫn được khấu trừ thuế đầu vào.
Về cơ chế điều hành, từ ngày 6/3, liên Bộ Công Thương - Tài chính được phép điều chỉnh giá ngay khi giá cơ sở tăng trên 7%, không cần chờ hết chu kỳ 7 ngày. Tiếp đó, ngày 19/3, Nghị quyết 55/NQ-CP sửa đổi Nghị quyết 36/NQ-CP về điều chỉnh giá xăng dầu đã được ban hành nhằm cho phép điều chỉnh trong vòng một ngày nếu biến động vượt 15%, từ đó giúp tránh hiện tượng tích lũy sốc giá như ở Thái Lan.
Với các nỗ lực này, đến ngày 26/3, giá xăng E5RON92 đã giảm xuống còn 23.326 đồng/lít, thấp hơn 6.788 đồng so với đỉnh ngày 24/3, tức giảm 22,5% chỉ trong vài ngày sau khi các biện pháp thuế được áp dụng.
Theo Bộ Công Thương, nếu không có Quỹ Bình ổn Giá xăng dầu, giá xăng E5RON92 đã có thể chạm mức 30.180 đồng/lít, xăng RON95-III gần 33.700 đồng/lít và dầu hỏa khoảng 38.930 đồng/lít, cao hơn giá thực tế tới 3.000 - 5.000 đồng/lít/kg.
Theo thống kê của seasia.stats, so với khu vực, mức tăng giá của Việt Nam thuộc nhóm trung bình - thấp, trong khi Philippines, Myanmar và Campuchia chứng kiến mức tăng 50 - 80%.
Bài học mô hình cân bằng tương đối
Với sự kết hợp linh hoạt giữa Quỹ bình ổn, điều chỉnh thuế phí và cơ chế điều hành năng động, Việt Nam đang linh hoạt trong điều hành đảm bảo mô hình cân bằng tương đối giữa bảo vệ người tiêu dùng, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và tránh gánh nặng ngân sách dài hạn. Cơ chế tạm ứng ngân sách với cam kết hoàn trả trong 12 tháng là điểm khác biệt quan trọng - thể hiện tính kỷ luật tài khóa trong bối cảnh khẩn cấp.
Nhìn nhận về sự điều hành xăng dầu trong “bão giá”, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng, Bộ Công Thương đã chủ động, kịp thời triển khai các giải pháp bảo đảm nguồn cung. Khi giá dầu thế giới tăng đột biến do xung đột Trung Đông, việc linh hoạt điều chỉnh giá, sử dụng Quỹ bình ổn và yêu cầu doanh nghiệp duy trì nguồn hàng đã góp phần hạn chế tác động lan tỏa. Bộ cũng chủ động xây dựng kịch bản ứng phó, bảo đảm hệ thống phân phối thông suốt, ổn định thị trường xăng dầu là yếu tố then chốt để kiểm soát chi phí, củng cố an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô.
Cùng quan điểm này, Tiến sỹ Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại - Bộ Công Thương đánh giá, Bộ Công Thương đã kích hoạt cơ chế theo dõi, dự báo, bám sát thị trường để xây dựng phương án điều hành. Nhiều giải pháp hiệu quả đã được triển khai đồng bộ như điều chỉnh nhập khẩu, tìm nguồn thay thế, điều tiết cung và tăng cường kiểm tra, giám sát nhằm ngăn chặn đầu cơ, găm hàng. Tuy nhiên, thời gian tới, Bộ Công Thương cần tiếp tục theo dõi sát biến động quốc tế, nâng cao năng lực dự trữ quốc gia để chủ động hơn trong vấn đề nguồn cung xăng dầu, Tiến sỹ Lê Quốc Phương nhấn mạnh.
Trong khi đó, TS Nguyễn Quốc Việt - chuyên gia Chính sách công - Trường Đại học kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định việc chủ động ứng phó trước biến động của thị trường thế giới không chỉ góp phần ổn định giá các mặt hàng thiết yếu, mà còn củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp vào thị trường trong nước, qua đó, tạo nền tảng quan trọng cho an ninh năng lượng, phục vụ mục tiêu tăng trưởng bền vững của Việt Nam trong năm 2026 và các giai đoạn tiếp theo.
