Khi người Việt "chạm" vào nền kinh tế không tiền mặt

Từ chiếc điện thoại nhỏ đến nền kinh tế lớn

Thanh toán số tại Việt Nam bước vào giai đoạn tăng tốc chưa từng có. Theo Ngân hàng Nhà nước, năm 2024, tổng giá trị giao dịch không dùng tiền mặt đạt hơn 295 triệu tỷ đồng, gấp 26 lần GDP - vượt xa mục tiêu 25 lần đặt ra trong Quyết định 1813/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển thanh toán không tiền mặt giai đoạn 2021 - 2025.

Đến đầu năm 2025, 87% người trưởng thành Việt Nam đã có tài khoản thanh toán, tỷ lệ giao dịch qua kênh di động chiếm hơn 80% tổng lượng giao dịch. Cụ thể, quý I/2025, người dân Việt Nam đã thực hiện khoảng 5,5 tỷ giao dịch không dùng tiền mặt, riêng giao dịch qua kênh số (Internet và di động) đạt 4,5 tỷ lượt với giá trị hơn 40 triệu tỷ đồng.

Tính chung từ tháng 1 đến tháng 7 năm 2025, tổng lượng giao dịch không tiền mặt tăng 44,4% về số lượng và 25% về giá trị so với cùng kỳ 2024; riêng thanh toán mã QR tăng 66,7% về lượng và 159% về giá trị, cho thấy hành vi “chạm để chi tiêu” đang lan tỏa mạnh mẽ trên toàn quốc.

Trụ cột của quá trình này là NAPAS, đơn vị vận hành mạng lưới chuyển mạch quốc gia, xử lý hơn 9,56 tỷ giao dịch trong năm 2024, tăng gần 30% so với năm trước. Hệ thống VietQR và dịch vụ chuyển nhanh NAPAS 247 hiện đã trở thành chuẩn thanh toán phổ biến, giúp người dân giao dịch tức thì, an toàn trên toàn quốc.

Song song đó, NAPAS đang mở rộng VietQR Global, cho phép kết nối thanh toán xuyên biên giới với Thái Lan, Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản và Malaysia, đặt Việt Nam vào mạng lưới thanh toán chung khu vực Đông Nam Á.

Cùng với QR, thanh toán chạm (NFC) phát triển nhanh, tăng trung bình 6% mỗi tháng, trong khi hình thức quẹt và chèn chip giảm 2 - 3%/tháng. Việc Apple Pay và Google Wallet gia nhập Việt Nam khiến trải nghiệm thanh toán không tiếp xúc trở thành chuẩn mới, buộc hệ thống trong nước, đặc biệt là NAPAS và các ngân hàng phải đẩy mạnh chiến lược Tap and Pay cho thẻ nội địa.

Ngoài ra, Chính phủ cũng củng cố hành lang pháp lý, nổi bật là Quyết định 2345/QĐ-NHNN về xác thực sinh trắc học và tích hợp định danh công dân qua Căn cước công dân gắn chip, giúp giao dịch số an toàn và minh bạch hơn. Theo đánh giá của các chuyên gia tài chính, “lớp tin cậy số quốc gia” này sẽ là nền tảng cho các dịch vụ tài chính giá trị cao, từ tín dụng tiêu dùng tới đầu tư trực tuyến.

Không chỉ là xu thế công nghệ, thanh toán số đã trở thành trụ cột của nền kinh tế số Việt Nam. Trong đại dịch COVID-19, hạ tầng thanh toán điện tử duy trì dòng lưu thông hàng hóa, giúp kinh tế thích ứng nhanh và thể hiện khả năng phục hồi đáng kể. Từ đó, Chính phủ coi đây là “công cụ tăng năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia”.

Fintech Việt Nam khẳng định vị thế khu vực

Sự phát triển mạnh mẽ của hạ tầng kéo theo cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các doanh nghiệp fintech. Cụ thể, MoMo trở thành đơn vị tiên phong khi triển khai nhận tiền từ ngân hàng qua số điện thoại, giúp người dùng ví có thể nhận chuyển khoản từ hơn 20 ngân hàng qua hệ thống NAPAS.

Theo ông Nguyễn Bá Diệp, Đồng sáng lập Tập đoàn Công nghệ tài chính MoMo, đây là “bước tiến hạ tầng thanh toán Việt Nam hướng tới kết nối mở toàn diện”. Cùng lúc, MoMo tái định vị thành “trợ thủ tài chính với AI”, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để cá nhân hóa sản phẩm, chấm điểm tín dụng và hỗ trợ quản lý tài chính cho hơn 30 triệu người dùng.

Trong khi đó, ZaloPay đã mở thanh toán QR xuyên biên giới tại 6 quốc gia châu Á (Trung Quốc, Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia và Indonesia) và hợp tác với Visa, Alipay+ để triển khai giải pháp thanh toán khu vực. Đây là bước đi giúp người Việt thanh toán quốc tế dễ dàng, đồng thời đón khách nước ngoài chi tiêu bằng QR tại Việt Nam.

Còn Payoo duy trì vị thế trung gian thanh toán tiện ích đa kênh với hơn 25.000 điểm chấp nhận tại siêu thị, cửa hàng tiện lợi, chuỗi thuốc, điện máy. Vai trò của Payoo giúp mở rộng điểm thanh toán không tiền mặt, đúng định hướng “phổ cập dịch vụ” trong Quyết định 1813/QĐ-TTg.

Viettel Money và VNPT Money trở thành công cụ thúc đẩy tài chính toàn diện, đặc biệt ở vùng nông thôn và biên giới. Đến 2025, hơn 72% tài khoản Mobile Money hoạt động tại vùng sâu, vùng xa, góp phần thu hẹp khoảng cách tài chính số.

Các chuyên gia kinh tế nhận định, thanh toán số không chỉ thay đổi hành vi tiêu dùng mà còn tạo lợi ích kinh tế vĩ mô. Theo chuyên gia Đinh Thế Hiển, việc Chính phủ quy định từ 1/7/2025 doanh nghiệp chỉ được khấu trừ thuế đầu vào khi có chứng từ thanh toán không tiền mặt sẽ “tạo cú huých mạnh thúc đẩy minh bạch dòng tiền và giảm chi phí xã hội”.

Báo cáo e-Conomy SEA 2024 của Google-Temasek cho biết, tổng giá trị thanh toán số Việt Nam đạt 149 tỷ USD năm 2024, tăng 18% so với 2023, đưa Việt Nam trở thành thị trường phát triển nhanh nhất Đông Nam Á. Tại sự kiện Ngày không tiền mặt 2025 ở TP Hồ Chí Minh, các chuyên gia khẳng định thanh toán điện tử giúp tiết kiệm hàng chục nghìn tỷ đồng chi phí xã hội mỗi năm từ giảm in ấn, vận chuyển, quản lý tiền mặt, đồng thời hỗ trợ tăng 0,3 - 0,5% GDP nhờ hiệu quả lưu thông vốn.

Phó Thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng cho biết: “Thanh toán không tiền mặt không chỉ thuận tiện cho người dân mà còn góp phần trực tiếp vào tăng trưởng, minh bạch tài chính và năng suất quốc gia”. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn, từ bảo mật dữ liệu, gian lận trực tuyến, đến chênh lệch vùng miền, song định hướng sau 2025 đã rõ: chuyển từ tăng số lượng người dùng sang nâng chất lượng dịch vụ và an toàn hệ thống. Đó là lý do NHNN đang xúc tiến “Lớp tin cậy số quốc gia”, tích hợp xác thực CCCD vào toàn bộ quy trình thanh toán, hướng tới “một Việt Nam không tiền mặt, an toàn và toàn diện”.

Có thể thấy, thanh toán số đã vượt ra khỏi phạm vi tiện ích tài chính, trở thành hạ tầng cốt lõi của nền kinh tế số Việt Nam. Với hạ tầng NAPAS vững mạnh, sự năng động của các ví điện tử và chính sách cởi mở của Chính phủ, Việt Nam không chỉ đạt sớm mục tiêu 2025 mà còn tiến gần đến chuẩn khu vực về chi phí thấp, tốc độ cao và tính bao trùm.

Như chuyên gia kinh tế Nguyễn Xuân Thành nhận định: “Nếu coi thương mại điện tử là động cơ thì thanh toán số chính là nhiên liệu của nền kinh tế số Việt Nam”. Thanh toán không tiền mặt từ “một chạm” tới xuyên biên giới đang trở thành mạch máu lưu thông mới của tăng trưởng bền vững.