Giữ hồn dân tộc từ tín ngưỡng thờ Mẫu

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO công nhận - không chỉ tôn vinh hình tượng người phụ nữ trong văn hóa Việt, mà còn mang đậm tính nhân văn, hướng thiện, gắn kết cộng đồng.

Thực tế cho thấy, hoạt động thực hành tín ngưỡng này đang phát triển mạnh mẽ, thu hút đông đảo nghệ nhân, thanh đồng và người dân tham gia. Tuy nhiên, cùng với sự lan rộng là những biểu hiện lệch chuẩn như mê tín, thương mại hóa, phô trương, lãng phí…, đặt ra nhiều thách thức trong công tác bảo tồn.

Phóng viên đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Danh Hoà, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển xung quanh nội dung này. Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Ông Phan Tấn Linh, Bí thư Huyện uỷ huyện Nghi Xuân; Ông Nguyễn Danh Hoà, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hoá và Phát triển; Nghệ nhân ưu tú Phạm Quang Hồng tặng hoa cho các nghệ nhân, thanh đồng tham gia Liên hoan Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ tại Đền Thánh Mẫu, xã Xuân Lam.
Ông Phan Tấn Linh, Bí thư Huyện uỷ huyện Nghi Xuân; Ông Nguyễn Danh Hoà, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hoá và Phát triển; Nghệ nhân ưu tú Phạm Quang Hồng tặng hoa cho các nghệ nhân, thanh đồng tham gia Liên hoan Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ tại Đền Thánh Mẫu, xã Xuân Lam.

- Thưa ông, sau khi UNESCO công nhận “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản này đã được diễn ra như thế nào?

- Ông Nguyễn Danh Hoà: Sau khi UNESCO ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016, nhiều chương trình hành động đã được triển khai nhằm bảo vệ và phát huy giá trị di sản này. Cụ thể đó là đã tập trung vào các nội dung như nhận diện và tư liệu hóa di sản; tăng cường giáo dục, tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng; hỗ trợ hoạt động thực hành và truyền dạy trong cộng đồng; tôn vinh nghệ nhân và các cá nhân có đóng góp tích cực…

Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cũng đã chỉ đạo các địa phương xây dựng kế hoạch cụ thể, lồng ghép trong các hoạt động văn hóa, giáo dục và phát triển du lịch. Năm 2022, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã tổ chức Hội nghị đánh giá kết quả thực hiện chương trình tại Hưng Yên, đồng thời đề xuất phương hướng tiếp tục triển khai cho giai đoạn 2023 - 2028. Những hành động này thể hiện nỗ lực đồng bộ của Nhà nước trong việc gìn giữ một di sản không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là một phần hồn cốt văn hóa Việt.

Nhiều sự kiện được tổ chức nhằm tôn vinh và quảng bá tín ngưỡng, nhằm khẳng định vai trò của di sản sau khi được UNESCO ghi danh, đồng thời triển khai các cam kết của Chính phủ Việt Nam với UNESCO. Bên cạnh đó, các hoạt động thực hành tín ngưỡng như hầu đồng, lễ hội thờ Mẫu ngày càng phổ biến, được tổ chức rộng rãi hơn. Cộng đồng thực hành - bao gồm thanh đồng, cung văn, con nhang đệ tử - tích cực tham gia bảo tồn và truyền dạy di sản. Tuy nhiên, cũng đã xuất hiện hiện tượng thương mại hóa và những hiểu lầm về di sản, đòi hỏi sự quản lý, hướng dẫn kịp thời từ cơ quan chức năng.

Có thể khẳng định, việc UNESCO công nhận đã giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của di sản, thúc đẩy các hoạt động giáo dục, truyền thông nhằm giúp người dân hiểu đúng và thêm tự hào về tín ngưỡng truyền thống này. Đồng thời, tín ngưỡng thờ Mẫu đã trở thành một điểm nhấn trong phát triển du lịch văn hóa, với các địa danh như Phủ Dầy, đền Bảo Lộc, đền Sòng… thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước, góp phần quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Tóm lại, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đã nhận được sự quan tâm đặc biệt từ cộng đồng và các cơ quan chức năng sau khi được UNESCO công nhận. Các hoạt động bảo tồn, phát huy và quảng bá di sản được triển khai đồng bộ, góp phần giữ gìn và phát triển một nét văn hóa đặc sắc của người Việt.

Nghệ nhân Đoàn Văn Bắc trong một giá hầu.
Nghệ nhân Đoàn Văn Bắc trong một giá hầu.

- Như ông đã đề cập, tín ngưỡng thờ Mẫu hiện nay bên cạnh mặt tích cực cũng đang đối mặt với những hiện tượng tiêu cực như mê tín dị đoan, thương mại hóa, lãng phí… Vậy theo ông, cần có định hướng như thế nào để bảo tồn đúng đắn và giữ gìn giá trị văn hóa tinh thần của dân tộc?

- Ông Nguyễn Danh Hoà: Đây là câu hỏi rất quan trọng. Bên cạnh những đóng góp tích cực cho việc bảo tồn bản sắc văn hóa, tín ngưỡng thờ Mẫu hiện cũng đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là các biểu hiện lệch chuẩn như mê tín dị đoan, thương mại hóa, lãng phí trong nghi lễ.

Theo tôi, để bảo tồn đúng đắn và phát huy giá trị văn hóa tinh thần của tín ngưỡng này, cần tăng cường công tác quản lý Nhà nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách. Phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước và các tổ chức liên quan trong việc giám sát, quản lý và cấp phép hoạt động tín ngưỡng. Cần phân biệt rạch ròi giữa hoạt động tín ngưỡng chân chính với các hành vi trục lợi tâm linh, từ đó xử lý nghiêm minh các vi phạm.

Đồng thời, phải đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục cộng đồng, giúp người dân hiểu đúng về tín ngưỡng thờ Mẫu - xem đó là giá trị văn hóa chứ không phải công cụ cầu tài, cầu danh. Cần xây dựng tài liệu hướng dẫn thực hành tín ngưỡng chuẩn mực, tránh hình thức phô trương, tốn kém, gây lãng phí.

Đặc biệt, cần khuyến khích nghệ nhân, thanh đồng, cung văn chân chính tham gia truyền dạy, phổ biến tri thức truyền thống, giữ gìn nét đẹp nghi lễ hầu đồng và hệ thống thần linh. Có thể thành lập các Câu lạc bộ văn hóa thờ Mẫu có định hướng, tạo không gian trao đổi kinh nghiệm giữa những người thực hành.

Phát triển du lịch tâm linh cần gắn với giáo dục văn hóa, lịch sử, tránh biến di sản thành sản phẩm thương mại đơn thuần. Quy hoạch các điểm thờ tự và tổ chức lễ hội một cách chuyên nghiệp, tiết kiệm, có trọng điểm. Đồng thời, khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục làm sâu các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, tăng cường hợp tác với UNESCO và các tổ chức quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm.

Tôi cho rằng, bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là gìn giữ một hình thức văn hóa, mà còn là bảo vệ một phần hồn cốt của dân tộc Việt Nam. Muốn vậy, cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, cộng đồng và giới nghiên cứu, để di sản này không bị biến tướng mà ngày càng lan tỏa đúng với giá trị vốn có.

- Được biết thời gian qua, Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển thường xuyên phối hợp với các địa phương tổ chức Liên hoan thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Ông có thể chia sẻ một số kết quả nổi bật?

- Ông Nguyễn Danh Hoà: Đúng vậy! Thời gian qua, Viện Nghiên cứu Văn hoá và Phát triển đã tích cực tổ chức nhiều chương trình liên hoan thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại các địa phương như Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Lào Cai và Nghệ An. Các sự kiện này thu hút đông đảo nghệ nhân, thanh đồng, thủ nhang và cộng đồng tín ngưỡng tham gia, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đã được UNESCO công nhận.

Các liên hoan mang lại hiệu quả tích cực không chỉ về mặt bảo tồn mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng. Qua đó, nghi lễ hầu đồng, hát văn và các nghi thức truyền thống được gìn giữ, giới thiệu đến thế hệ trẻ và công chúng. Những nghệ nhân, cung văn, thanh đồng có cơ hội chia sẻ kinh nghiệm, truyền dạy tri thức quý giá.

Chúng tôi đã tổ chức Liên hoan tại Đền Mẫu Phủ Sung (Thanh Hóa) quy tụ hơn 20 nghệ nhân, thanh đồng tham gia thực hành nghi lễ và diễn xướng chầu văn. Tại Đền Thánh Mẫu (Hà Tĩnh), liên hoan có sự tham gia của nhiều nghệ nhân ưu tú và chính quyền địa phương, nhằm tôn vinh và quảng bá giá trị di sản. Trong khuôn khổ Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười (Nghệ An), Viện Nghiên cứu Văn hoá và Phát triển đã chỉ đạo Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Bảo tồn di sản Văn hoá Quốc gia tổ chức một liên hoan, thực hiện Chương trình hành động quốc gia về bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”.

- Xin cảm ơn ông!

vanhoavaphattrien.vn

Có thể bạn quan tâm

Tin cùng chuyên mục

Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức Trưng bày đặc biệt về "câu chuyện tình yêu" nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức Trưng bày đặc biệt về "câu chuyện tình yêu" nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Di tích Nhà tù Hỏa Lò giới thiệu đến công chúng một “góc” còn chưa nhiều người biết đến trong cuộc đời hoạt động của những chiến sĩ cách mạng. Đó là những câu chuyện tình yêu. Điều đặc biệt là, với các chiến sĩ cách mạng tình yêu cá nhân được hòa cùng tình yêu quê hương đất nước.

Người Dao quần chẹt giữ gìn bản sắc văn hóa

Người Dao quần chẹt giữ gìn bản sắc văn hóa

Cộng đồng người Dao quần chẹt ở thôn Khe Rộng, xã Quy Mông đã và đang cùng nhau gìn giữ, lan tỏa, trao truyền những nét văn hóa truyền thống qua các lớp học dạy tiếng nói, chữ viết và thêu trang phục truyền thống dân tộc mở ngay tại thôn.

Ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn văn hóa Nùng An

Ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn văn hóa Nùng An

Trước nguy cơ mai một của tiếng nói và các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại, một dự án thiết thực mang tên “Xây dựng hệ sinh thái số lưu giữ và truyền dạy tiếng Nùng An, gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ tại xã Lục Yên, tỉnh Lào Cai” đã được triển khai, bước đầu mang lại hiệu quả thiết thực. 

Bắc Hà sẵn sàng đón du khách đến với Festival mùa đông 2026

Bắc Hà sẵn sàng đón du khách đến với Festival mùa đông 2026

Những ngày này, trên cao nguyên trắng Bắc Hà, không khí chuẩn bị cho mùa lễ hội đang diễn ra khẩn trương. Từ các cơ sở lưu trú, dịch vụ du lịch đến những người gắn bó với các hoạt động văn hóa truyền thống, tất cả đều chủ động chỉnh trang, làm mới sản phẩm, sẵn sàng đón du khách.

Dẻo thơm bánh cốm Hợp Thành

Dẻo thơm bánh cốm Hợp Thành

Không đơn thuần là món bánh dâng lên tổ tiên trong lễ cơm mới để cầu mong mùa màng bội thu, gia đình no đủ, bánh cốm của đồng bào Tày xã Hợp Thành (tỉnh Lào Cai) ngày nay đã trở thành một đặc sản quen thuộc, chứa đựng trọn vẹn nét đẹp văn hóa ẩm thực được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Gieo tình yêu thiên nhiên từ những góc xanh học đường

Gieo tình yêu thiên nhiên từ những góc xanh học đường

Chú trọng xây dựng môi trường giáo dục thân thiện, xanh, sạch, đẹp, thời gian qua, Trường TH&THCS Động Quan, xã Khánh Hòa đang tạo dựng không gian học tập gần gũi với thiên nhiên. Cùng thầy cô chăm sóc cây, giữ gìn cảnh quan, học sinh được bồi đắp tình yêu trường lớp và ý thức bảo vệ môi trường từ những việc làm hằng ngày.

Bồi đắp niềm tự hào dân tộc từ trang phục đến trường

Bồi đắp niềm tự hào dân tộc từ trang phục đến trường

Vào thứ Tư hằng tuần, học sinh Trường TH và THCS Hợp Thành đồng loạt mặc trang phục truyền thống của các dân tộc Tày, Giáy, Xa Phó... đến trường. Những bộ trang phục rực rỡ sắc màu không chỉ tạo điểm nhấn cho không gian học đường mà còn góp phần nuôi dưỡng tình yêu, niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc trong mỗi học sinh.

Trưởng Đại diện UNESCO: Quốc Tử Giám hàm chứa giá trị truyền cảm hứng cho cách tiếp cận mới về giáo dục

Trưởng Đại diện UNESCO: Quốc Tử Giám hàm chứa giá trị truyền cảm hứng cho cách tiếp cận mới về giáo dục

Năm 2026, Việt Nam kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám và 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất. Cả nước cũng tổ chức Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết toàn dân tộc sẽ diễn ra từ ngày 18 đến 24/11, gắn Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11). Đây cũng là năm đánh dấu 50 năm quan hệ hợp tác giữa UNESCO và Việt Nam.

Từ sức hút concert đến những ngày hội văn hóa toàn dân

Từ sức hút concert đến những ngày hội văn hóa toàn dân

Chương trình nghệ thuật đặc biệt quy mô quốc gia “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra vào tối 24-11 đang tạo sức hút lớn. Trên các nền tảng số và mạng xã hội, rất đông công chúng quan tâm đến nội dung chương trình cũng như việc làm thế nào để sở hữu một tấm vé tham dự. Chương trình đang góp phần làm thị trường âm nhạc cuối năm “nóng” lên từng ngày, cho thấy sức hút của các concert đang tạo nên những ngày hội văn hóa có sức lan tỏa rộng lớn.

Để động Mường Vi trở thành điểm du lịch hấp dẫn

Để động Mường Vi trở thành điểm du lịch hấp dẫn

Từ lâu, Lào Cai nổi tiếng với những danh thắng như đỉnh Fansipan mờ sương, thung lũng Mường Hoa nên thơ, “cao nguyên trắng” Bắc Hà, ruộng bậc thang Mù Cang Chải hay vùng đất săn mây Ý Tý đầy huyền ảo... ít ai biết, ẩn sâu trong lòng núi tại xã Bản Xèo có một “viên ngọc thô” mang tên động Mường Vi.

Về bản Tày nghe các cụ bà kể chuyện trầu cau

Về bản Tày nghe các cụ bà kể chuyện trầu cau

“Miếng trầu là đầu câu chuyện” - câu nói quen thuộc ấy vẫn mang ý nghĩa trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng dân tộc. Với đồng bào Tày tục ăn trầu từng là nét sinh hoạt thường ngày, gắn với những buổi gặp gỡ, chuyện trò, đi nương, đi chợ hay khi có khách đến nhà. Ngày nay, thói quen ấy không còn phổ biến như trước, nhưng trong một số nếp nhà, hình ảnh người phụ nữ bên cơi trầu vẫn được gìn giữ.

Gần 500 giáo viên, học sinh tìm hiểu Nghệ thuật Xòe Thái

Gần 500 giáo viên, học sinh tìm hiểu Nghệ thuật Xòe Thái

Chiều 9/11, tại Trường THCS Nghĩa Lộ, Trung tâm Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao tỉnh Lào Cai tổ chức chương trình tuyên truyền, giáo dục, phổ biến Di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật Xòe Thái - di sản được UNESCO ghi danh năm 2021. Chương trình thu hút gần 500 giáo viên và học sinh nhà trường tham gia.

Trăn trở giữ nếp xưa

Trăn trở giữ nếp xưa

Bước qua bên kia dốc cuộc đời, ông Tăng Ngọc Thắng, thôn Thâm Pồng, xã Lục Yên, vẫn chọn cho mình hành trình chạy đua với thời gian để níu giữ hồn cốt của người Nùng An.

fb yt zl tw