Giáo dục đại học sau sáp nhập: Hình thành 'siêu đô thị' không chỉ xu thế mà là chiến lược

Sự thay đổi này không chỉ mở rộng quy mô, nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục của người dân mà còn tái định hình phân bố cơ sở đào tạo tại các vùng kinh tế trọng điểm, tạo động lực phát triển liên vùng.

Nhiều trung tâm đại học

Ngày 15/7/2025, Quyết định số 1531/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã đánh dấu cột mốc lịch sử khi chuyển Trường Đại học Cần Thơ thành Đại học Cần Thơ - đại học thứ 11 của Việt Nam. Đại học Cần Thơ được giao trọng trách đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Cửu Long và cả nước.

Với quy mô hơn 49 nghìn sinh viên, nhà trường hiện cung cấp 121 chương trình đại học, 59 chương trình cao học và 24 chương trình tiến sĩ, bao phủ 19 lĩnh vực đào tạo. Hệ thống của Đại học Cần Thơ gồm 6 trường chuyên ngành, 10 khoa, 3 viện nghiên cứu và 1 Trường THPT Thực hành Sư phạm. Trong tương lai, Đại học Cần Thơ dự kiến thành lập thêm 3 trường: Khoa học Xã hội và Nhân văn, Khoa học Tự nhiên, Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên, hướng tới mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực.

TP Cần Thơ - “thủ phủ miền Tây” - không chỉ có Đại học Cần Thơ mà còn hội tụ nhiều cơ sở giáo dục lớn như Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, Trường Đại học Kỹ thuật - Công nghệ Cần Thơ, Trường Đại học Nam Cần Thơ, Trường Đại học Tây Đô, Trường Đại học Võ Trường Toản, cùng các phân hiệu của Trường Đại học FPT và Trường Đại học Kiến trúc TPHCM.

So với các tỉnh lân cận, Cần Thơ dẫn đầu về hệ thống giáo dục đại học, tiếp theo là Vĩnh Long với 5 cơ sở: Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long, Trường Đại học Xây dựng Miền Tây, Trường Đại học Trà Vinh, Phân hiệu Đại học Kinh tế TPHCM, Phân hiệu Đại học Quốc gia TPHCM. Đồng Tháp có 2 cơ sở: Trường Đại học Đồng Tháp và Trường Đại học Tiền Giang.

An Giang 2 cơ sở: Trường Đại học An Giang và Trường Đại học Kiên Giang. Cà Mau có Trường Đại học Bạc Liêu và Phân hiệu Trường Đại học Bình Dương. Có thể nói, hệ thống các trường đại học tại Tây Nam Bộ đang hình thành mạng lưới liên kết chặt chẽ, với Đại học Cần Thơ đóng vai trò trung tâm khoa học - học thuật, điều phối và kết nối toàn vùng.

Trước khi sáp nhập địa giới hành chính, TPHCM đã là một trong hai trung tâm giáo dục đại học lớn nhất cả nước, với hơn 60 cơ sở và quy mô đào tạo khoảng 600 nghìn người học. Các trường đại học trải rộng từ nội đô đến ngoại thành, tạo nên mạng lưới đào tạo đa dạng và năng động.

Nổi bật nhất trong hệ thống này là Đại học Quốc gia TPHCM - tổ hợp đại học trọng điểm với diện tích hơn 643 ha, gồm 8 trường thành viên và quy mô hơn 100 nghìn người học vào cuối năm 2024, trong đó có 97 nghìn sinh viên chính quy. Đại học Kinh tế TPHCM (UEH) cũng là một tên tuổi lớn với gần 40 nghìn người học.

Trong khi đó, trước khi sáp nhập, Bình Dương có 5 trường đại học: Trường Đại học Bình Dương, Trường Đại học Thủ Dầu Một, Trường Đại học Việt Đức, Trường Đại học Quốc tế Miền Đông, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Bình Dương) và các phân hiệu khác. Bà Rịa - Vũng Tàu có 2 trường: Trường Đại học Bà Rịa - Vũng Tàu và Trường Đại học Dầu khí Việt Nam.

Tổng quy mô người học tại hai tỉnh này trước đây đạt khoảng 70 nghìn sinh viên. Việc sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã nâng tổng số cơ sở giáo dục đại học tại TPHCM lên hơn 70, đáp ứng mọi nhu cầu nhân lực từ kỹ thuật, y tế, nông nghiệp đến khoa học xã hội.

Cơ hội tiếp cận giáo dục đại học

Sáp nhập địa giới hành chính còn mang lại cơ hội tiếp cận giáo dục đại học cho người dân ở nhiều địa phương. Gia Lai trước đây chỉ có 3 phân hiệu: Trường Đại học Nông Lâm TPHCM, Trường Đại học Lâm nghiệp, Trường Đại học Sư phạm TPHCM), nay có thêm Trường Đại học Quy Nhơn và Trường Đại học Quang Trung sau khi sáp nhập với Bình Định.

Đắk Nông trước đây không có trường hoặc phân hiệu đại học. Sau khi sáp nhập cùng Lâm Đồng và Bình Thuận, trở thành tỉnh Lâm Đồng, địa phương này có Trường Đại học Đà Lạt, Trường Đại học Yersin Đà Lạt, Trường Đại học Phan Thiết cùng 2 phân hiệu của Trường Đại học Kiến trúc TPHCM và Trường Đại học Tôn Đức Thắng.

Tương tự, sau hơn một năm nỗ lực, tháng 6/2025, tỉnh Bình Phước mới có phân hiệu đại học đầu tiên của Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TPHCM. Sau khi sáp nhập với Đồng Nai, địa phương này có 4 cơ sở giáo dục đại học: Trường Đại học Đồng Nai, Trường Đại học Lạc Hồng, Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai, Trường Đại học Công nghệ Miền Đông và 2 phân hiệu của Trường Đại học Lâm nghiệp và Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TPHCM.

Hồi đầu năm 2024, UBND tỉnh Tây Ninh kêu gọi đầu tư phân hiệu đại học tại tỉnh này trên cơ sở sáp nhập Trường Cao đẳng Sư phạm Tây Ninh. Nhiều đoàn công tác các trường đại học đã thực hiện khảo sát và đề xuất thành lập phân hiệu của các trường tại địa phương, song chưa có đề án chính thức.

Nay, sau khi sáp nhập cùng Long An, Tây Ninh đã có 3 cơ sở giáo dục đại học: Trường Đại học Kinh tế Công nghiệp Long An, Trường Đại học Tân Tạo và Phân hiệu Trường Đại học Sư phạm TPHCM.

Bài toán liên kết

Việc sáp nhập TPHCM với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã đánh dấu một bước ngoặt lịch sử, mở ra kỷ nguyên mới cho “TPHCM mới”. Không chỉ mở rộng về quy mô địa lý và dân số, “siêu đô thị” này còn củng cố vị thế trung tâm kinh tế - tài chính, đồng thời vươn lên trở thành đầu mối logistics, công nghiệp và dịch vụ biển hàng đầu cả nước. Bên cạnh những triển vọng tươi sáng, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức, đòi hỏi sự tham gia tích cực của các nhà khoa học, trường đại học và viện nghiên cứu.

Tại một hội thảo về tầm nhìn quy hoạch và các động lực phát triển kinh tế của TP.HCM diễn ra hồi giữa tháng 6/2025, GS.TS Sử Đình Thành - Giám đốc Đại học Kinh tế TPHCM (UEH) - cho rằng, “TPHCM mới” không chỉ thay đổi về diện mạo không gian hay địa giới hành chính, mà còn đòi hỏi một mô hình phát triển đột phá, tầm nhìn chiến lược dài hạn và cách tiếp cận hoàn toàn mới về các động lực tăng trưởng.

Ông nhấn mạnh, để hiện thực hóa tầm nhìn, TPHCM cần một chiến lược quy hoạch bài bản, nhất quán và mang tính dài hạn. Trong đó, vai trò của Nhà nước là điều phối và kiến tạo chính sách, nhưng sự đồng hành của giới học thuật, chuyên gia và cộng đồng đóng vai trò then chốt.

TS Hồ Thanh Trí - Viện trưởng Viện Quốc tế HUIT, Trường Đại học Công Thương TPHCM - cho rằng, trong bối cảnh toàn cầu hóa và xu thế chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, việc hình thành các đô thị đại học tích hợp không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn trở thành động lực chiến lược cho sự phát triển kinh tế - xã hội của nhiều quốc gia.

Trung Quốc, với tốc độ đô thị hóa thần tốc và chính sách đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục đại học, đã chứng kiến sự ra đời của hàng loạt mô hình đô thị đại học đột phá tại các trung tâm kinh tế như Thượng Hải, Hàng Châu, Thâm Quyến, Quảng Châu. Những kinh nghiệm này mang đến cả thành công rực rỡ lẫn các vấn đề nội tại, cung cấp bài học quý giá cho Việt Nam trên hành trình xây dựng các đô thị đại học của riêng mình.

Theo nghiên cứu của ông Trí, quá trình phát triển các đô thị đại học tại Trung Quốc cũng bộc lộ nhiều thách thức như sự tách biệt giữa không gian đại học và đô thị dẫn đến hiện tượng “đảo hóa”; mất cân đối giữa phát triển bất động sản và hạ tầng khoa học; thiếu kết nối chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu và công nghiệp. Đây chính là những vướng mắc mà Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh Nam Bộ, cần rút kinh nghiệm để vừa học hỏi mô hình thành công, vừa chủ động tránh các “cạm bẫy” đã được nhận diện từ thực tiễn.

Riêng với Đông Nam Bộ, định hướng phát triển các “siêu đô thị đại học” lấy trục trung tâm là TPHCM đòi hỏi tầm nhìn quy hoạch hiện đại, cơ chế phối hợp linh hoạt và sự tích hợp sâu sắc giữa trường đại học, doanh nghiệp và trung tâm nghiên cứu. Những kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ Trung Quốc, nếu được chọn lọc và điều chỉnh phù hợp, sẽ đóng góp quan trọng vào việc xây dựng một hệ sinh thái đại học bền vững, thông minh, gắn kết chặt chẽ với chiến lược phát triển vùng trong dài hạn.

Để tránh bẫy “đảo hóa” - tình trạng các trường đại học bị cô lập khỏi hệ sinh thái đô thị, thiếu kết nối giao thông, hạ tầng nhà ở và cơ sở khoa học công nghệ - TPHCM và các địa phương cần chú trọng quy hoạch không gian tích hợp. Kinh nghiệm từ các thành phố đại học như Tùng Giang (Thượng Hải), Quảng Châu và Côn Minh cho thấy rõ điều này.

Giải pháp là phát triển mô hình đô thị đại học tích hợp, trong đó các cơ sở giáo dục cần dành tối thiểu 15% diện tích cho nhà ở giảng viên, ký túc xá và trường quốc tế liên cấp. Đồng thời, cần hạn chế sử dụng đất xung quanh đại học cho mục đích thương mại, bảo đảm ít nhất 40% quỹ đất dành cho ươm tạo nghiên cứu, nhà ở nhân tài và không gian đổi mới sáng tạo. Bên cạnh đó, việc tích hợp công nghiệp - đại học - nghiên cứu là xu hướng then chốt trong mô hình đô thị đại học hiện đại, biến “phòng thí nghiệm” thành “dây chuyền sản xuất”.

Một bước đi quan trọng khác là thành lập “Sàn giao dịch công nghệ vùng Đông Nam Bộ” để cấp phép khai thác bằng sáng chế của các trường đại học với chi phí thấp, ưu tiên cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, tương tự như cơ chế sáng chế mở của Hàng Châu. Cuối cùng, việc thiết lập Trung tâm thẩm định ý tưởng công nghệ sớm, nhằm đánh giá khả năng thương mại hóa nghiên cứu khoa học - mô hình được Trung Quốc áp dụng hiệu quả tại quận Tây Hồ - sẽ giúp rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường, đồng thời được hỗ trợ ngân sách phát triển giai đoạn đầu.

Để tối ưu hóa sức mạnh các trường đại học và tăng cường liên kết vùng, các chuyên gia giáo dục nhấn mạnh tầm quan trọng của mô hình “đại học chia sẻ”. Mô hình này cho phép các trường đại học trao đổi, hợp tác và sử dụng chung các nguồn lực như học liệu, thư viện, phòng thí nghiệm, cơ sở thực hành, đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu, nhân viên, cũng như cơ sở vật chất như giảng đường, ký túc xá.

TS Lê Viết Khuyến - Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam - khẳng định bản chất của “đại học chia sẻ” là “phát huy sức mạnh hệ thống” giáo dục đại học. Việc một số trường bắt đầu áp dụng mô hình này là tín hiệu tích cực, nhưng cần có cơ chế cụ thể để thúc đẩy sự hợp tác, tránh lãng phí nguồn lực và tận dụng tối đa tiềm năng sẵn có.