"Chiếc gậy" dẫn lối cho tổ tiên
Với người Tày, việc chuẩn bị bàn thờ ngày Tết là một nghi thức quan trọng. Họ quan niệm rằng, khi năm cũ qua đi, các bậc gia tiên sẽ từ cõi vĩnh hằng trở về vui Tết cùng con cháu. Tuy nhiên, chặng đường từ thế giới bên kia về với bản làng vốn xa xôi và trắc trở. Chính vì vậy, hai cây mía được đặt hai bên bàn thờ đóng vai trò như những chiếc gậy chống.
Theo quan niệm dân gian, đôi "gậy mía" này giúp các cụ vững bước hơn, vượt qua những con dốc, con suối để về đúng ngôi nhà của mình. Hình ảnh này thể hiện sự chu đáo, tỉ mỉ và lòng kính trọng tuyệt đối của con cháu dành cho những người đã khuất. Cây mía lúc này không còn là một loại nông sản bình thường mà đã trở thành vật linh thiêng, là cầu nối tâm linh giữa hai thế giới.
Tại thôn Chang Pồng, xã Lâm Thượng, gia đình bà Bế Thị Quốc vẫn giữ trọn nếp xưa. Cùng với bánh kẹo, hoa quả, năm nào bà cũng tự tay chọn đôi cây mía thật ưng ý để buộc hai bên ban thờ. Bà Quốc chia sẻ: "Từ lúc tôi còn nhỏ đã thấy ông bà, cha mẹ làm như vậy. Phong tục này đã duy trì qua rất nhiều thế hệ. Việc buộc cây mía không chỉ là trang trí cho đẹp mà là để cụ tổ, ông bà có gậy chống đường về ăn Tết với con cháu. Thiếu đôi cây mía, cảm giác cái Tết của người Tày chưa được trọn vẹn lòng thành".
Sát nhà bà Quốc, gia đình anh Hoàng Văn Lương cũng đang tất bật chuẩn bị cho tất niên. Dù là thế hệ trẻ, anh Lương vẫn tỉ mỉ làm theo đúng những gì được cha ông truyền dạy. Anh cẩn thận chọn những cây mía thân thẳng, lóng đều, còn nguyên phần ngọn lá xanh tốt để dựng bên bàn thờ. Anh Lương tâm sự: "Xã hội bây giờ hiện đại, nhiều thứ đổi thay nhưng phong tục, tập quán của dân tộc thì mình không bao giờ được phép quên. Năm nào vợ chồng tôi cũng cùng con đi tìm hai cây mía, dựng hai bên bàn thờ để giữ lửa cho nét đẹp truyền thống dân tộc Tày."
Biểu tượng của sự sum vầy và thịnh vượng
Không phải ngẫu nhiên cây mía được chọn để hiện diện ở vị trí trang trọng nhất trong nhà. Cây mía được chọn thờ phải là những cây mía to, thẳng, không bị sâu đục và đặc biệt phải còn nguyên phần gốc và ngọn lá xanh tốt. Người Tày tin rằng, những đốt mía đều đặn tượng trưng cho sự hanh thông, may mắn trong cuộc sống và sự nghiệp.
Phần ngọn mía xum xuê lá xanh tượng trưng cho sự nảy nở, sinh sôi, cầu mong cho một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Vị ngọt đặc trưng của mía cũng là lời chúc cho một năm mới ngọt ngào, ấm êm, mọi sự hanh thông, gia đình hòa thuận. Việc buộc mía hai bên bàn thờ tạo nên một cấu trúc đối xứng, mang lại cảm giác uy nghiêm nhưng cũng rất đỗi gần gũi. Trong không gian ấm cúng của những ngày đầu xuân, sắc xanh của lá đã tạo nên bức tranh Tết đậm đà bản sắc.
Sức sống của phong tục nơi phố thị
Dù cuộc sống có nhiều thay đổi hay phải di chuyển đến những vùng đất mới, người Tày vẫn luôn mang theo hành trang văn hóa của dân tộc mình. Gia đình anh Hoàng Văn Giang ở thôn Hin Lạn, xã Lâm Thượng, dù đã chuyển về sinh sống tại phường Yên Bái được gần 20 năm, nhưng nét văn hóa đặc sắc vẫn được anh gìn giữ giữa lòng phố thị.
Những ngày giáp Tết, dù bận rộn với công việc và nhịp sống hối hả nhưng anh vẫn dành thời gian đi chọn mua hai cây mía đẹp nhất. Anh Giang tâm sự: "Dù sống ở phố nhưng tôi không bao giờ quên đôi cây mía. Đây là phong tục của cha ông, cũng là cách để tôi nhắc nhở con cái về cội nguồn. Khi dựng hai cây mía lên bàn thờ, cảm giác tổ tiên luôn ở bên cạnh, chứng giám lòng thành và phù hộ cho gia đình bình an".
Phong tục thờ mía của người Tày còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc về đạo lý "uống nước nhớ nguồn". Mỗi đốt mía như nấc thang thời gian, nối dài từ quá khứ đến hiện tại. Khi nhìn vào đôi cây mía trên bàn thờ, mỗi người con của bản làng đều cảm thấy được che chở, được tiếp thêm sức mạnh từ sự chứng giám và ban phúc lành của gia tiên.
Trải qua thời gian, dù cuộc sống hiện đại có nhiều thay đổi, nhưng tục thờ mía ngày Tết vẫn được giữ gìn và bảo tồn. Đó không đơn thuần chỉ là nghi thức tâm linh mà còn là nét đẹp trong đời sống tinh thần, khẳng định bản sắc riêng biệt và tâm hồn đôn hậu, trọng tình trọng nghĩa của người Tày mỗi dịp Tết đến, xuân về.
