Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu và 200 năm “chở bao nhiêu đạo”

Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu được UNESCO tôn vinh, trở thành một sự kiện lớn trong đời sống văn hóa Việt Nam. 

200 năm đã trôi qua, tinh thần “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm/ Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà” của Nguyễn Đình Chiểu vẫn tiếp tục được lưu truyền, gìn giữ và phát huy trong ngày nay. Năm nay, tỉnh Bến Tre đã tổ chức kỷ niệm 200 năm ngày sinh Nguyễn Đình Chiểu với nhiều hoạt động có ý nghĩa. 

1. Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu được UNESCO ghi nhận “nhà văn hóa, nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam, là một tấm gương vượt qua nghịch cảnh và theo đuổi lý tưởng học tập suốt đời”. Nguyễn Đình Chiểu sinh ngày 1-7-1822 (tức ngày 13-5 năm Nhâm Ngọ), tại làng Tân Thới, phủ Tân Bình, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định (nay thuộc phường Cầu Kho, quận 1, thành phố Hồ Chí Minh).

Năm 1846, Nguyễn Đình Chiểu ra Huế học để chờ khoa thi Kỷ Dậu vào 3 năm sau. Năm 1848, nghe tin mẹ mất, ông quay về chịu tang. Thế nhưng, trên đường đi, vì thương khóc mẹ Nguyễn Đình Chiểu bệnh nặng, bị di chứng mù đôi mắt: “Hai hàng nước mắt nhỏ sa/ Trời Nam đất Bắc xót xa đoạn trường/ Anh em ai nấy đều thương/ Trời ơi, sao nỡ lấp đường công danh”. 

Sau khi mãn tang mẹ, Nguyễn Đình Chiểu mở trường dạy học và bốc thuốc chữa bệnh “Tưởng đâu đạo thuốc thâm u/ Hay đâu y cũng trong nho một nghề”, được người dân xưng tụng Đồ Chiểu. Đây là giai đoạn ông sáng tác truyện thơ “Lục Vân Tiên” với 2.082 câu lục bát, gửi gắm nhiều tâm sự cá nhân. Kính phục và cảm thông với người thầy tài hoa xấu số, một học trò của Nguyễn Đình Chiểu là Lê Tăng Quýnh ở Cần Giuộc đã gả em gái Lê Thị Điền cho ân sư vào năm 1854.

Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu & 200 năm “chở bao nhiêu đạo” ảnh 1

Hình tượng danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong vở kịch “Trái tim và đôi mắt”.

Năm 1859, sau khi giặc Pháp đánh chiếm thành Gia Định “Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy/ Mất ổ đàn chim dáo dác bay”, Nguyễn Đình Chiểu về quê vợ ẩn cư, viết 2 tác phẩm tiêu biểu “Dương Từ - Hà Mậu” và “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”. Là một trong những người khởi xướng phong trào “tị địa” bất hợp tác và không sống trong vùng đất Pháp chiếm, Nguyễn Đình Chiểu cùng gia quyến lui xuống Ba Tri, Bến Tre từ năm 1862, viết tác phẩm tiêu biểu “Ngư tiều y thuật vấn đáp”.

Năm 1886, người vợ Lê Thị Điền mất, sức khỏe của Nguyễn Đình Chiểu ngày càng sa sút. Ngày 3-7-1888, Nguyễn Đình Chiểu qua đời trong một căn nhà nhỏ tại làng An Bình Đông (thuộc trị trấn Ba Tri ngày nay) để lại cho hậu thế một biểu tượng đẹp đẽ “Sự đời thà khuất đôi tròng thịt/ Lòng đạo xin tròn một tấm gương”.

2. Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu chỉ sống 66 năm trên dương gian, đã viết được những câu chuyện xúc động và cao thượng về thái độ sống: “Thà đui mà giữ đạo nhà/ Còn hơn có mắt ông cha không thờ/ Thà đui mà khỏi danh nhơ/ Còn hơn có mắt ăn dơ tanh rình/ Thà đui mà đặng trọn mình/ Còn hơn có mắt đổi hình tóc râu”.

Chứng kiến cảnh quê hương bị ngoại xâm giày xéo, Nguyễn Đình Chiểu bày tỏ tình cảm yêu nước qua những dòng phẫn uất che chở những thân phận thấp bé: “Đau đớn thay! Mẹ già ngồi khóc trẻ, ngọn đèn khuya leo lét trong lều/ Não nùng thay! Vợ yếu chạy tìm chồng, cơn bóng xế dật dờ trước ngõ”.

Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Đình Chiểu không nhằm ngâm vịnh, không nhằm nắn câu vuốt chữ. Ông quan niệm “văn dĩ tải đạo” một cách bền bỉ “Mến nghĩa sao đành làm phản nước/ Có nhân nào nỡ phụ tình nhà”. Dù thực dân Pháp tìm mọi chiêu trò lôi kéo và mua chuộc nhưng ông vẫn kiên định “Nước trong rửa ruột sạch trơn/ Một câu danh lợi chi sờn lòng đây”.

Cho nên, không phải ngẫu nhiên nhà thơ Xuân Diệu (1916-1985) cho rằng văn chương Nguyễn Đình Chiểu là “một món quà mà Nam bộ đã cho Tổ quốc, bởi đó là của quý, do miền Nam sản xuất, có một hương vị rất là miền Nam, mà vì vậy nên rất Việt Nam”.

Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu được các thế hệ sau quan tâm sâu sắc ở 3 lĩnh vực: văn chương, sư phạm và y tế. Văn chương của Nguyễn Đình Chiểu không chỉ truyền tải rõ nét suy tư của ông về sư phạm “Gặp thuở mây xanh siêng đọc sách/ Mỗi câu đều hưởng phúc trời cho” mà còn khắc họa nghề thầy thuốc đầy đủ và nghiêm khắc qua tác phẩm “Ngư tiều y thuật vấn đáp”.

Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu & 200 năm “chở bao nhiêu đạo” ảnh 2

Phần mộ Nguyễn Đình Chiểu và vợ - Lê Thị Điền tại Ba Tri, Bến Tre.

Kinh nghiệm chữa bệnh cho bá tánh được Nguyễn Đình Chiểu đúc kết “Người biết được chỗ cốt yếu thì một câu là xong/ Người không biết chỗ cốt yếu thì man mác vô cùng”. Vì vậy, ông đưa ra tiêu chí cẩn trọng “Vọng là xem sắc người đau/ Văn là nghe tiếng nói màu thấp cao/ Vấn là hội chứng làm sao/ Thiết là coi mạch bộ nào thực hư”.

Đồ Chiểu cho rằng, “chữa bản” là chữa thẳng vào bệnh, “nên bổ” là chữa bệnh chủ yếu về dinh dưỡng, “nên trước nên sau” là bệnh nào gấp hơn thì chữa trước nhưng phải tùy nghi, vì chẩn trị sai lệch một chút thì sẽ ảnh hưởng đến tính mạng con người “Cho hay chỗ diệu hóa công/ Trong động có tĩnh, hết cùng lại thông”.

Có thể khẳng định, “Ngư tiều y thuật vấn đáp” là một trong số rất ít ỏi sách y được viết dưới dạng vần điệu mạch lạc và thuyết phục. Nguyễn Đình Chỉ chỉ ra căn nguyên cốt lõi của bệnh tật chính là lòng tham lam quá độ “Tai tham tiếng nhạc, mắt giành gái xinh/ Mũi thời tham vị hương hinh/ Miệng thời tham béo, ngọt, thanh, rượu, trà”. Cho nên, cách bảo vệ sức khỏe tốt nhất là sự tiết chế “Muốn cho thần sáng, tinh ròng/ Giữ nuôi khí huyết, ngăn lòng dục sâu”.

Đến nay, “Ngư tiều y thuật vấn đáp” vẫn còn nguyên vẹn những giá trị đạo đức của người thầy thuốc. Nguyễn Đình Chiểu đề cao trách nhiệm của người thầy thuốc “Thấy người đau giống mình đau/ Phương nào cứu đặng mau mau trị lành”. Ông nhắc nhở thầy thuốc không được phân biệt bệnh nhân sang hèn “Đứa ăn mày cũng trời sinh/ Bệnh còn cứu đặng thuốc dành cho không”.

Bằng trái tim từ mẫu “Líu lo chim hót trên cành/ Như tuồng kể mách tình hình dân đau”, ông khái quát lên triết lý nhân văn cho người Việt hướng về nhau bằng sự yêu thương trìu mến “Ai ai cũng vốn đồng bào/ Sanh trong trời đất lẽ nào ghét nhau”.

200 năm, và sẽ còn lâu hơn nữa, người Việt sẽ còn bái vọng và tri ân danh nhân Nguyễn Đình Chiểu. Con người Nguyễn Đình Chiểu không phải sống tùy thời theo lục bình trôi theo dòng nước khi lớn khi ròng, mà từ đầu chí cuối đứng sừng sững như cây dừa, rễ ăn sâu, thân đứng thẳng, đương đầu bất khuất với thời cuộc mỗi lúc mỗi thêm bi đát, giữ được đến cuối cùng cái chính khí bản nhiên, cái ý chí quang phục, cái nhân cách Việt Nam.

Vừa bằng cuộc đời, vừa bằng văn thơ, Nguyễn Đình Chiểu để lại cho chúng ta một đạo làm người nhất quán yêu nước thương dân, trọng nghĩa khinh tài, trong sạch bất khuất, được đồng bào quý mến, còn kẻ thù thì kính nể. 

Báo Sài gòn giải phóng

Có thể bạn quan tâm

Tin cùng chuyên mục

Khát vọng thổ cẩm giữa miền sương mây

Sa Pa - vùng đất đẹp nổi tiếng của tỉnh Lào Cai, nay đã trở thành khu du lịch quốc gia mang tầm quốc tế không chỉ có cảnh quan hùng vĩ, khí hậu mát mẻ mà còn là nơi hội tụ sắc màu văn hóa của các dân tộc thiểu số, trong đó, nghề dệt thổ cẩm được coi là một trong những tinh hoa đang được gìn giữ, phát huy. Trong dòng chảy văn hóa ấy, có những người không sinh ra ở Sa Pa nhưng lại gắn bó với vùng đất này, thỏa đam mê và khát vọng đưa hình ảnh cùng giá trị thổ cẩm Sa Pa lan tỏa mạnh mẽ.

Tết là hành trình trở về

Tết là hành trình trở về

Khi Tết Bính Ngọ cận kề, từ sân bay, bến xe đến những tuyến đường dài nối các vùng miền, dòng người lại tất bật ngược xuôi. Hàng vạn người con xa quê thu xếp công việc, hoàn thành những phần việc cuối năm để kịp lên đường trở về nhà. Những tấm vé đặt vội, những chuyến xe đêm kín chỗ, những chiếc vali đầy ắp quà quê… tất cả đều chung một điểm đến - gia đình.

Xã Nghĩa Đô tổ chức chương trình văn nghệ “Mừng Đảng quang vinh – Mừng xuân Bính Ngọ 2026”

Xã Nghĩa Đô tổ chức chương trình văn nghệ “Mừng Đảng quang vinh – Mừng xuân Bính Ngọ 2026”

Tối 14/2, tại sân Tiểu công viên xã Nghĩa Đô, Đảng ủy, HĐND, UBND, UB MTTQ Việt Nam xã Nghĩa Đô tổ chức chương trình văn nghệ “Mừng Đảng quang vinh - Mừng xuân Bính Ngọ 2026” chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng; cuộc bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Hương sắc mùa xuân trong cảm nhận của các nhà thơ Lào Cai

Hương sắc mùa xuân trong cảm nhận của các nhà thơ Lào Cai

Mùa xuân luôn là đề tài hấp dẫn thi nhân mọi thế hệ - mùa khiến tâm hồn mỗi người dường như lãng mạn hơn, yêu đời hơn. Nhiều bài thơ hay về mùa xuân đã nói lên mong ước, khát vọng về khởi đầu đầy tin yêu, may mắn, thể hiện mối giao hòa ấm áp giữa con người với thiên nhiên, niềm tự hào về đổi thay của quê hương đất nước. Trong cảm nhận của các nhà thơ Lào Cai, một mùa xuân đầy hương sắc được hiện ra rõ nét, vừa gần gũi, thân thương, vừa mang đậm bản sắc văn hoá các dân tộc vùng cao Lào Cai.

Mộc mạc chợ Tết Hợp Thành

Mộc mạc chợ Tết Hợp Thành

Không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, chợ phiên ngày Tết còn là bức tranh văn hóa sống động, nơi hương sắc núi rừng hòa quyện cùng tình người ấm áp. Đến với chợ văn hóa vùng cao Hợp Thành - Tả Phời (nay thuộc xã Hợp Thành) được tổ chức vào Chủ nhật hằng tuần, người dân và du khách sẽ được trải nghiệm một phiên chợ như thế - mộc mạc, giản dị và sôi động.

[Ảnh] Chợ phiên Cốc Ly nhộn nhịp ngày áp Tết

[Ảnh] Chợ phiên Cốc Ly nhộn nhịp ngày áp Tết

Chợ phiên Cốc Ly - phiên chợ truyền thống của đồng bào dân tộc Mông tại xã Bảo Nhai (trước đây là xã Cốc Ly) thường họp vào thứ Ba hàng tuần. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu mua sắm Tết của bà con trong khu vực, hôm nay - 27 tháng Chạp, chợ tổ chức thêm một phiên đặc biệt. Trong không khí Tết cổ truyền cận kề, phiên chợ càng thêm đông đúc, náo nhiệt.

Hợp Thành sẵn sàng cho Lễ hội Lồng Tồng và Hội thi Xòe lần thứ I - Xuân Bính Ngọ 2026

Hợp Thành sẵn sàng cho Lễ hội Lồng Tồng và Hội thi Xòe lần thứ I - Xuân Bính Ngọ 2026

Trong không khí rộn ràng đầu xuân, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Hợp Thành đang khẩn trương hoàn tất công tác chuẩn bị cho Lễ hội Lồng Tồng và Hội thi Xòe lần thứ I - Xuân Bính Ngọ 2026. Đây là sự kiện chính trị, văn hóa quan trọng mở đầu năm mới với khí thế đoàn kết, đổi mới và phát triển.

Đông Cuông sẵn sàng khai hội

Đông Cuông sẵn sàng khai hội

Những ngày này, không khí tại đền Đông Cuông rộn ràng hơn thường lệ. Từ tuyến đường dẫn vào đền, cờ hội, băng rôn, khẩu hiệu đã được trang hoàng. Trong khuôn viên đền, các tiểu ban đang tích cực triển khai các phần việc theo kế hoạch, sẵn sàng cho ngày khai hội đền Đông Cuông Xuân Bính Ngọ 2026.

Phường Văn Phú tổ chức chương trình nghệ thuật mừng Đảng quang vinh - mừng Xuân Bính Ngọ 2026

Phường Văn Phú tổ chức chương trình nghệ thuật mừng Đảng quang vinh - mừng Xuân Bính Ngọ 2026

Tối 13/2 (tức 26 tháng Chạp năm Ất Tỵ), tại sân khấu ngoài trời Nhà thi đấu Thể dục Thể thao Liên đoàn Lao động tỉnh, phường Văn Phú tổ chức chương trình nghệ thuật mừng Đảng quang vinh - mừng Xuân Bính Ngọ năm 2026; tổng kết, trao giải Cuộc thi chỉnh trang đường phố nhân dịp Tết Nguyên đán.

Lễ cúng Bàn Vương - Sợi dây gắn kết cộng đồng Dao đỏ

Lễ cúng Bàn Vương - Sợi dây gắn kết cộng đồng Dao đỏ

Trong đời sống văn hóa tâm linh của đồng bào Dao đỏ, Lễ cúng Bàn Vương là một nghi lễ thiêng liêng, mang ý nghĩa sâu sắc. Đây không chỉ là dịp để đồng bào Dao bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, gắn kết cộng đồng.

Giữ hương tết người Tày Hưng Khánh

Giữ hương tết người Tày Hưng Khánh

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều phong tục truyền thống trong dịp Tết đang dần thay đổi, thậm chí mai một theo thời gian, thì ở thôn Đức Thịnh, xã Hưng Khánh, người Tày vẫn giữ gìn nét văn hóa đặc trưng của dân tộc mình là gói bánh chưng đen mỗi dịp xuân về. Với họ, làm bánh không đơn thuần là chuẩn bị món ăn ngày Tết, mà chính là cách để giữ Tết ở lại trong mỗi gia đình, giữ bản sắc ở lại trong mỗi thế hệ.

Đằng sau một gian hàng đẹp

Đằng sau một gian hàng đẹp

Tại phường Lào Cai, những chậu lan “đứng dáng” ngày Tết cùng các gốc đào Bắc Hà rực rỡ trên đường An Dương Vương đã tạo nên điểm nhấn cảnh quan nổi bật, thu hút sự quan tâm của người dân và du khách. Đằng sau vẻ đẹp hài hòa ấy là một quy trình kỹ thuật được thực hiện chặt chẽ và công phu.

Những khúc ca xuân

Những khúc ca xuân

Mùa xuân trên quê hương Lào Cai được “dệt” nên bởi sắc trắng tinh khôi của hoa mơ, hoa mận, nét thắm hồng của đào rừng kiêu hãnh trên những sườn đồi. Mùa xuân nơi đây còn hiển hiện trong miền không gian đầy ắp âm thanh tự tình. Đó là sự giao thoa tinh tế giữa nhịp sống hiện đại với làn điệu, tiết tấu dân gian đặc trưng của đồng bào Mông, Dao, Tày, Giáy, Thái...

Lòng thành tạ lễ cuối năm

Lòng thành tạ lễ cuối năm

Những ngày cuối năm 2025 âm lịch, đền Bảo Hà (xã Bảo Hà) - nơi thờ danh tướng Hoàng Bảy tấp nập du khách thập phương về dâng hương, tạ lễ. Dòng người hành hương đổ về mỗi ngày một đông nhưng điều dễ nhận thấy là không còn cảnh chen chúc, xô đẩy, lộn xộn như trước. Không gian đền năm nay mang một diện mạo mới khang trang, nền nếp và chuyên nghiệp hơn, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách gần xa.

Đặc sắc nghi lễ cầu mùa đầu năm của người Khơ Mú

Đặc sắc nghi lễ cầu mùa đầu năm của người Khơ Mú

Mỗi dịp năm mới đến, đồng bào Khơ Mú ở phường Nghĩa Lộ lại tổ chức nghi lễ cầu mùa để khấn trời đất, tổ tiên và các thần linh phù hộ một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đời sống no ấm. Đây là sinh hoạt tín ngưỡng đặc sắc, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tăng cường sự gắn kết cộng đồng, tạo nên bản sắc riêng của người Khơ Mú giữa đại ngàn Tây Bắc.

[Ảnh] Mứt dừa - hương vị ngọt ngào ngày Tết

[Ảnh] Mứt dừa - hương vị ngọt ngào ngày Tết

Mứt được ví như món “khai vị” không thể thiếu trong mỗi gia đình Việt dùng để mời khách đến chơi nhà những ngày Tết. Trong không khí rộn ràng những ngày giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, ở thôn Hang Đá, xã Xuân Quang, người dân nơi đây không còn xa lạ với gia đình chị Hải Lý, anh Hữu Trình - gia đình gắn bó với nghề làm mứt dừa truyền thống suốt nhiều năm qua.

fb yt zl tw