Một trong những dự án tham gia cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh THCS, THPT cấp tỉnh năm nay là đề tài “Diễn xướng Khảm Hải - bảo tồn văn hóa tín ngưỡng dân gian thông qua hoạt động giáo dục địa phương ở trường THPT”. Đây là thành quả sau nhiều tháng ngày miệt mài đi điền dã, sưu tầm của em Bàn Thanh Luyến và em Đào Xuân Mai, lớp 11A1, Trường THPT Cảm Ân, xã Bảo Ái, dưới sự hướng dẫn tận tình của cô giáo Đinh Thị Phương Thảo. Với các em, Khảm Hải không chỉ là nghi lễ tâm linh mà là kho tàng nghệ thuật đặc sắc cần được bảo tồn và gìn giữ.
Đề tài của Thanh Luyến và Xuân Mai đã đi sâu vào tìm hiểu, sưu tầm và hệ thống hóa tư liệu quý về bản sắc văn hóa dân tộc Tày tại vùng tả ngạn sông Chảy, một số xã tại huyện Yên Bình (cũ). Điểm nhấn đặc sắc của dự án chính là việc phân tích truyện thơ “Vượt biển” – linh hồn của nghi lễ Khảm Hải.
Qua lăng kính của các em, ý nghĩa và giá trị nghệ thuật của diễn xướng đã được “giải mã”, từ những quan niệm nhân sinh cao đẹp đến khát vọng chinh phục thiên nhiên, bảo vệ cuộc sống bình yên của cộng đồng. Dự án đã đề xuất giải pháp thực tiễn nhằm gia tăng hiểu biết về văn hóa tín ngưỡng dân gian, từ đó nâng cao nhận thức gìn giữ, bảo tồn hình thức diễn xướng này thông qua hoạt động ngoại khóa tại nhà trường. Sự kết nối giữa di sản và giáo dục địa phương đã biến những tiết học khô khan trở thành trải nghiệm văn hóa, giúp học sinh thêm yêu và tự hào về nguồn gốc của mình.
Đại diện nhóm tác giả em Bàn Thanh Luyến chia sẻ: Em luôn trăn trở khi thấy những nghi lễ độc đáo như Khảm Hải dần trở nên xa lạ với chính bạn bè đồng trang lứa. Khi bắt tay vào thực hiện đề tài này, chúng em không chỉ muốn hệ thống lại những câu hát, điển tích trong truyện thơ "Vượt biển", mà khao khát lớn nhất là đưa di sản sống lại trong không gian học đường.
Cô Đinh Thị Phương Thảo, giáo viên hướng dẫn dự án cho biết: Chúng tôi đã chủ động đưa diễn xướng Khảm Hải vào các tiết học và hoạt động ngoại khóa. Cách tiếp cận này giúp học sinh không chỉ hiểu sâu về giá trị nghệ thuật của dân tộc Tày, còn khơi dậy ý thức trong việc bảo tồn, giúp các em thêm tự hào và gắn kết với nguồn cội quê hương.
Cùng chung niềm tự hào về truyền thống văn hóa dân tộc, hai em Hoàng Thị Thùy An và Ma Thị Quỳnh, lớp 9A, Trường Tiểu học &THCS Mường Lai đã mang đến dự án “Giữ gìn và phát huy làn điệu Khắp Cọi của dân tộc Tày trên địa bàn xã Mường Lai”. Dưới sự đồng hành của thầy giáo Nông Đức Toản, hai cô học trò nhỏ đã dành tâm huyết nghiên cứu về nguồn gốc, giá trị nghệ thuật cũng như thực trạng của làn điệu Khắp Cọi trong đời sống hiện nay.
Dự án của Thùy An và Ma Thị Quỳnh đã góp một tiếng nói thiết thực trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Bằng cách khảo sát thực trạng và đề xuất thành lập các câu lạc bộ, đội văn nghệ tại các trường học, các thôn, bản trong xã, tăng cường hoạt động ngoại khóa, mời nghệ nhân đến trường học để truyền dạy hát Khắp Cọi, các em đã chứng minh rằng di sản tiếp tục “sống” nếu được cất lên bởi tiếng hát của thế hệ trẻ.
Đặc biệt tại Trường Tiểu học & THCS Mường Lai, Câu lạc bộ Khắp Cọi được thành lập từ tháng 10/2021 đã trở thành vườn ươm" nuôi dưỡng tình yêu văn hóa dân tộc cho hàng chục học sinh. Mỗi buổi sinh hoạt tại Câu lạc bộ là không gian trải nghiệm thực thụ, nơi những nghệ nhân am hiểu tường tận về các làn điệu Khắp Cọi trực tiếp truyền dạy từ cách lấy hơi, luyến láy đến ý nghĩa sâu xa của từng câu hát.
Dưới sự hướng dẫn của thầy giáo Nông Đức Toản, Câu lạc bộ không đơn thuần là nơi tập luyện, còn là nơi Thùy An và Ma Thị Quỳnh hiện thực hóa các đề xuất trong dự án: Biên soạn lại những bài hát cổ, lồng ghép nội dung mới về tình yêu quê hương, đất nước và cuộc sống đổi thay tại địa phương.
Sức sống của Câu lạc bộ Khắp Cọi tại Trường Tiểu học & THCS Mường Lai cho thấy: Khi khoa học kỹ thuật đi đôi với nhiệt huyết tuổi trẻ, sự đồng hành của nhà trường, những giá trị văn hóa tưởng chừng như mai một sẽ được tiếp thêm sức sống và lan tỏa.
Em Hoàng Thị Thùy An cho biết: Với chúng em, học hát Khắp Cọi không chỉ là giữ gìn di sản mà còn là cách để thế hệ trẻ thấu hiểu và tiếp nối giá trị văn hóa dân tộc Tày.
Những dự án bảo tồn văn hóa Tày tại Cuộc thi Khoa học kỹ thuật cho thấy thế hệ trẻ không hề quay lưng với truyền thống. Ngược lại, bằng tư duy khoa học và lòng tự hào dân tộc, các em đang trở thành những "đại sứ văn hóa" năng động, giúp di sản lan tỏa trong dòng chảy thời đại.
