LCĐT - Lùng Sui là xã nằm ven sông Chảy thuộc huyện Si Ma Cai, vùng đất trước đây được người dân gọi là Lồng Sang (Rồng trên cạn) sau này gọi chệch là Lùng Sán, phía trên có một con suối không bao giờ cạn chảy xuống gọi là Lồng Sênh (Rồng nước), còn gọi là Seng Sui. Ngày trước, vùng đất này gồm 2 xã Lùng Sán và Seng Sui, sau đó nhập lại thành xã Lùng Sui. Nơi đây được xem như vùng đất Rồng linh thiêng của người Mông vùng Bắc Hà xưa kia.
Người Mông ở Si Ma Cai quan niệm mỗi ngọn núi, một khu rừng, một cây to đều có “thần” cai quản.
Ở Lùng Sui có rừng truyền thống cộng đồng được mang tên “thứ tỷ”. Ông Hoàng Seo Cấu, già làng cho biết: Trong quan niệm của người Mông, mỗi vùng đất, mỗi ngọn núi, một khu rừng, một cây to đều có “thần” cai quản. Người Mông rất coi trọng những vị thần này vì nhờ có thần che chở mà cuộc sống của họ trở nên thanh bình, no đủ. Người ta gọi các thần này là Lồng Sềnh và hằng năm, vào dịp đầu năm người ta vẫn cúng thờ những vị thần này, gọi là cúng “thứ tỷ”. Người ta chọn hòn đá to, vững chãi gần chân núi để cúng vì hòn đá vững chắc hơn cây.
Người xưa muốn làm một nương mới thì việc đầu tiên phải dựng một hòn đá gần hang đá để cúng thần đất (thứ tỷ) xác nhận cho. Trước hòn đá đặt 2 chén trà, 2 chén rượu, có hương, giấy bạc. Hòn đá đó coi như bàn thờ trong nhà của mình, phải mổ gà trống cúng ở đó, xin thần đất bảo vệ đất cho mình, “bảo quản” mưa gió đất đai không sạt lở, cây ngô không bị đổ, trâu bò không vào nương phá hại...
Bên cánh rừng “thứ tỷ” ở Lùng Sui.
Ở Lùng Sui, ranh giới đất rừng truyền thống chỉ xác định bằng những gốc cây, những hòn đá to, chỗ nào không có cây, đá thì phát một tuyến nhỏ hoặc cắm cọc gỗ nhỏ để làm dấu. Những người trong thôn, bản và những người Mông ở nơi khác khi thấy những tuyến phát này biết là có người rồi thì người ta không làm nữa. Như vậy, đất truyền thống gia đình người Mông không chỉ là khái niệm đất do tổ tiên, ông bà để lại hoặc do người khác chuyển lại nhưng mảnh đất đó “nhất định” phải được cúng “thứ tỷ” - tức là cúng thần đất xác nhận cho mình ở đó, phù hộ cho gia đình luôn khỏe mạnh, làm ăn phát đạt, mùa màng bội thu...
Điều quan trọng của đất truyền thống gia đình không phải là diện tích to hay nhỏ, ranh giới và mốc giới như thế nào mà cần có sự xác nhận của tâm linh và sự xác nhận của cộng đồng. Các luật tục truyền thống của người Mông đảm bảo cho sự bền vững, lâu dài cho mảnh đất này.