Nếu được thông qua, chính sách sẽ mở thêm cơ hội tích lũy tài chính cho người lao động khi về già, đặc biệt với những người đã nghỉ việc, chuyển nơi làm việc hoặc đang làm việc tại doanh nghiệp không triển khai chương trình hưu trí bổ sung. Tuy nhiên, đề xuất vẫn đang được xem xét do còn những lo ngại liên quan đến quản lý quỹ, rủi ro đầu tư và chính sách thuế.
Vì sao đề xuất cho người lao động tự đóng hưu trí bổ sung?
Nội dung trên được đưa ra trong quá trình xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội do Bộ Nội vụ chủ trì soạn thảo, đang được các cơ quan của Quốc hội xem xét, thẩm tra.
Theo Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, bảo hiểm hưu trí bổ sung là loại hình tự nguyện, hoạt động theo nguyên tắc thị trường, nhằm tạo thêm nguồn thu nhập cho người lao động bên cạnh chế độ hưu trí từ bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Khác với bảo hiểm xã hội bắt buộc, khoản đóng góp vào quỹ hưu trí bổ sung được quản lý theo từng tài khoản hưu trí cá nhân. Số tiền người lao động được nhận phụ thuộc vào khoản đóng góp tích lũy và kết quả đầu tư của quỹ sau khi trừ các chi phí liên quan.
Tuy nhiên, theo Nghị định 85/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/5/2026, người lao động tham gia chương trình bảo hiểm hưu trí bổ sung thông qua người sử dụng lao động. Mức đóng do hai bên thỏa thuận trên cơ sở tự nguyện; việc tham gia không phải điều kiện bắt buộc trong tuyển dụng hoặc ký kết hợp đồng lao động.
Vướng mắc phát sinh khi người lao động muốn chủ động tiếp tục tích lũy nhưng không còn được doanh nghiệp hỗ trợ hoặc đã nghỉ việc.
Chẳng hạn, một nhân viên từng tham gia quỹ hưu trí bổ sung tại doanh nghiệp cũ, sau đó chuyển sang công ty mới không triển khai chương trình này. Theo cơ chế hiện hành, người lao động có quyền bảo lưu hoặc chuyển đổi quỹ theo quy định, nhưng không thể tự tiếp tục đóng góp trực tiếp vào quỹ mà không thông qua người sử dụng lao động.
Tương tự, người đang làm việc tại doanh nghiệp không tham gia chương trình hưu trí bổ sung cũng chưa có cơ chế độc lập để tự mở và đóng góp vào quỹ theo nhu cầu.
Để giải quyết những bất cập này, Chính phủ đề xuất bổ sung phương thức tham gia trực tiếp, cho phép người lao động tự nguyện đóng góp vào quỹ hưu trí bổ sung mà không bắt buộc phải thông qua doanh nghiệp.
Trong Báo cáo số 800/BC-CP ngày 1/10/2026, Chính phủ tiếp tục làm rõ sự cần thiết của phương án này. Theo đó, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 không còn quy định quyền tham gia trực tiếp của người lao động như Luật năm 2014, trong khi thực tế vẫn tồn tại những tài khoản được mở theo cơ chế trước đây.
Thống kê đến ngày 10/5/2026 cho thấy có 111 tài khoản cá nhân tham gia trực tiếp vào quỹ hưu trí bổ sung, trong đó 50 người tham gia theo cả hai hình thức là trực tiếp và thông qua người sử dụng lao động.
Việc mở rộng phương thức tham gia được kỳ vọng giải quyết vấn đề chuyển tiếp, đồng thời bảo đảm quyền lợi của người đã và đang tích lũy tài chính cho giai đoạn nghỉ hưu.
Quỹ hưu trí bổ sung khác gì với bảo hiểm xã hội bắt buộc?
Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở tính chất tham gia và cách xác định quyền lợi.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc là chính sách an sinh do Nhà nước tổ chức, mức đóng và quyền lợi được quy định theo pháp luật. Khi đáp ứng đủ điều kiện về tuổi nghỉ hưu và thời gian đóng, người lao động được hưởng lương hưu hằng tháng theo chế độ bảo hiểm xã hội.
Trong khi đó, bảo hiểm hưu trí bổ sung hoạt động theo nguyên tắc thị trường. Tiền đóng góp được tích lũy trong tài khoản cá nhân và đưa vào hoạt động đầu tư theo quy định. Giá trị tài khoản có thể tăng hoặc giảm tùy thuộc vào kết quả đầu tư, chi phí và diễn biến thị trường.
Điều này có nghĩa người tham gia không được bảo đảm một mức lợi nhuận cố định. Nhà nước quản lý và giám sát hoạt động của quỹ theo pháp luật nhưng không bảo lãnh mức sinh lời hay toàn bộ số tiền chi trả.
Theo thống kê được đưa ra trong quá trình xem xét dự thảo luật, hệ thống hưu trí bổ sung hiện có hơn 28.500 người tham gia, với tổng giá trị tài sản gần 2.300 tỷ đồng.
Trong cơ cấu tài sản của hệ thống quỹ, trái phiếu Chính phủ chiếm gần 50%, tiền và các khoản tương đương tiền chiếm khoảng 8%, chứng chỉ quỹ đầu tư chứng khoán chiếm hơn 15%, còn các khoản phải thu từ lãi và cổ tức được nhận chiếm 26,6%.
Những con số này cho thấy tiền đóng góp của người tham gia được đưa vào nhiều loại tài sản tài chính khác nhau, không đơn thuần là khoản tiết kiệm gửi ngân hàng.
Với cơ chế hiện hành, người lao động được theo dõi tài khoản hưu trí cá nhân, tiếp cận thông tin về giá trị tài khoản và hưởng những quyền lợi theo thỏa thuận, quy định pháp luật. Khoản tích lũy cũng có thể được bảo lưu hoặc chuyển đổi quỹ khi thay đổi việc làm.
Nếu đề xuất tham gia trực tiếp được thông qua, người lao động có thể chủ động hơn trong việc duy trì nguồn tích lũy dài hạn, không phụ thuộc hoàn toàn vào chính sách phúc lợi của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, việc cho phép đóng góp độc lập không có nghĩa người tham gia được rút tiền tùy ý. Điều kiện chi trả, quyền hưởng đối với từng khoản đóng góp và các trường hợp được nhận trước thời điểm nghỉ hưu vẫn phải tuân thủ quy định pháp luật và điều lệ quỹ.
Các vấn đề như mức đóng, thủ tục tham gia trực tiếp, phương thức chuyển tiền, quản lý tài khoản và điều kiện hưởng quyền lợi cũng cần được quy định rõ nếu chính sách mới được chấp thuận.
Cơ quan thẩm tra lo ngại nguy cơ huy động vốn, lợi dụng chính sách thuế
Dù việc mở rộng quyền tham gia được đánh giá có thể tạo thuận lợi cho người lao động, đề xuất này vẫn nhận được những ý kiến thận trọng.
Trong quá trình thẩm tra dự án luật, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề nghị giữ nguyên quy định hiện hành khi thông tin và đánh giá tác động của phương án mới chưa đầy đủ.
Một trong những vấn đề được đặt ra là nguy cơ lợi dụng cơ chế tham gia trực tiếp để huy động vốn từ người lao động dưới hình thức quỹ hưu trí bổ sung, trong khi việc quản lý, giám sát và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư cần được bảo đảm chặt chẽ.
Bên cạnh đó, cơ quan thẩm tra cũng lưu ý các rủi ro liên quan đến chính sách ưu đãi thuế thu nhập cá nhân, miễn thuế khi nhận lương hưu cũng như tính minh bạch trong kê khai tài sản và thu nhập.
Theo quy định hiện hành, bảo hiểm hưu trí bổ sung được Nhà nước khuyến khích phát triển thông qua các chính sách ưu đãi thuế theo pháp luật. Vì vậy, nếu mở rộng quyền tham gia cho cá nhân mà thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp, có thể phát sinh việc lợi dụng chính sách để giảm nghĩa vụ thuế hoặc sử dụng quỹ không đúng mục đích.
Ngược lại, cơ quan soạn thảo cho rằng cần bổ sung quyền tham gia trực tiếp để khắc phục những khó khăn đã phát sinh trong thực tiễn, nhất là bảo vệ quyền lợi của người lao động đang có tài khoản hưu trí bổ sung nhưng không còn điều kiện tham gia thông qua doanh nghiệp.
Chính phủ cũng cho biết cơ chế quản lý, giám sát hiện nay được thiết kế nhằm kiểm soát toàn diện hệ thống quỹ và các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ liên quan. Việc hoàn thiện quy định sẽ tiếp tục được nghiên cứu trên cơ sở bảo đảm an toàn tài sản và tính minh bạch của hoạt động đầu tư.
Đối với người lao động, điểm cần quan tâm là sự khác biệt giữa quyền được đóng góp trực tiếp và mức lợi ích thực tế có thể nhận được. Bên cạnh nhu cầu tích lũy cho tuổi già, người tham gia cần tìm hiểu rõ các khoản phí, mức độ rủi ro, điều kiện chi trả và khả năng bảo lưu tài khoản khi hoàn cảnh việc làm thay đổi.
Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội đang tiếp tục được hoàn thiện để trình cấp có thẩm quyền xem xét. Đến thời điểm hiện tại, đề xuất cho phép người lao động tự tham gia quỹ hưu trí bổ sung mà không thông qua doanh nghiệp chưa trở thành quy định có hiệu lực.
Nếu được thông qua cùng với cơ chế giám sát phù hợp, chính sách sẽ tạo thêm lựa chọn tích lũy lâu dài cho người lao động, góp phần đa dạng hóa nguồn thu nhập sau nghỉ hưu. Tuy nhiên, bảo hiểm hưu trí bổ sung vẫn chỉ là một kênh tài chính tự nguyện, không thay thế nghĩa vụ tham gia và quyền lợi từ hệ thống bảo hiểm xã hội theo quy định pháp luật.
