Dự án “Nâng cao chất lượng áp dụng kỹ thuật sản xuất lúa bền vững giảm phát thải khí nhà kính cho các vùng chuyên canh lúa tại tỉnh Yên Bái” do Tổ chức Stichting Oxfam Novib tài trợ được triển khai tại thôn Đức Thịnh, xã Hưng Khánh trong vụ đông xuân 2024 - 2025. Dự án tập trung vào việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật nhằm giảm phát thải khí nhà kính (CH4, N2O và CO2) phát sinh trong quá trình canh tác truyền thống.
Dự án đã hỗ trợ 30 hộ dân trong thôn triển khai mô hình thí điểm trên diện tích 4 ha. Các hộ dân được hỗ trợ giống lúa, phân bón, chế phẩm sinh học và đặc biệt là được tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật “cầm tay chỉ việc” ngay trên đồng ruộng. Đây chính là nền tảng quan trọng giúp bà con nông dân tiếp cận với những khái niệm khoa học mới thay thế cho thói quen canh tác cũ vốn phụ thuộc quá nhiều vào thuốc bảo vệ thực vật và phân hóa học.
Sau khi dự án kết thúc, phương thức canh tác này không hề bị mai một mà tiếp tục được người dân duy trì và phát triển hiệu quả.
Thực tế cho thấy, chính lợi ích kinh tế rõ rệt và sự thay đổi trong sức khỏe lao động là yếu tố thuyết phục nhất giúp bà con giữ vững thói quen mới.
Trước đây, canh tác lúa tại địa phương vốn gặp nhiều khó khăn do sâu bệnh và chi phí sản xuất cao, năng suất lại không ổn định. Tuy nhiên, khi chuyển sang quy trình “lúa xanh”, kết quả thực tế đã làm thay đổi hoàn toàn nhận thức của người dân.
Bà Hà Thị Hóp - một người dân trực tiếp tham gia mô hình tại thôn Đức Thịnh cho biết: “Ngày xưa trồng lúa năng suất thấp, sâu bọ nhiều, phải phun thuốc bảo vệ thực vật nhiều. Giờ năng suất tăng gấp đôi. Vụ chiêm vừa rồi 2 sào được 12 bao, trong khi ngày trước chỉ được 5 - 6 bao thôi”. Sự gia tăng gấp đôi sản lượng trên cùng một diện tích đất đã trở thành minh chứng rõ ràng nhất cho hiệu quả của phương thức canh tác khoa học.
Đồng quan điểm, chị Phạm Thị Tuyến Mai cũng là hộ từng tham gia dự án chia sẻ về sự thay đổi trong công tác chăm sóc: Cấy mật độ thưa đúng theo hướng dẫn thì việc chăm bón nhàn hơn. Rút nước, bón phân đúng thời điểm nên sâu bệnh cũng giảm, không phải phun thuốc nhiều. Năng suất cao hơn, cây lúa cũng đẹp hơn, như của gia đình tôi trước chỉ hơn tạ một sào, giờ gần 3 tạ một sào.
Chị Mai cũng nhấn mạnh thêm rằng, trước đây gia đình phải phun thuốc bảo vệ thực vật từ 7 - 8 lần/vụ, khiến ngay cả sức khỏe của mình khi chăm sóc lúa cũng thấy bị ảnh hưởng. Hiện nay, dù đã qua vài vụ sau khi dự án kết thúc, gia đình chị vẫn duy trì kỹ thuật theo dự án và hầu như không phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, giúp bảo vệ sức khỏe cho chính mình.
Từ thực tiễn sản xuất của chính người dân cho thấy mô hình duy trì được hiệu quả bền bỉ như vậy là nằm ở các mắt xích kỹ thuật logic và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.
Phương thức canh tác mới giúp giảm lượng giống và cấy thưa. Lượng giống sử dụng giảm từ 50 - 60% so với trước. Việc giữ khoảng cách hợp lý giúp cây lúa có không gian phát triển khỏe mạnh, hạn chế sâu bệnh và giảm công chăm sóc.
Đồng thời, điều tiết nước linh hoạt với quy trình rút nước theo từng giai đoạn sinh trưởng giúp tiết kiệm từ 60 - 70% lượng nước. Việc để đất khô xen kẽ không chỉ hạn chế khí methane (CH4) phát sinh mà còn giúp rễ cây lúa ăn sâu, chắc hạt.
Đặc biệt là sử dụng phân bón khoa học, thay vì lạm dụng phân đạm hóa học, bà con chuyển sang bón lót bằng phân hữu cơ, men vi sinh và vôi bột để cải tạo đất. Việc bón phân đúng thời điểm và đủ lượng giúp cây lúa hấp thụ tối đa, giảm thất thoát ra môi trường. Số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm mạnh từ 3 - 4 lần xuống còn rất ít hoặc không cần phun. Điều này không chỉ giảm chi phí sản xuất mà còn cải thiện chất lượng nông sản.
Kết quả thực tế cho thấy năng suất lúa đạt từ 9 - 10 tấn/ha, tăng từ 1-2 tấn so với canh tác truyền thống. Những con số này đã xóa bỏ hoàn toàn tư duy cũ rằng muốn năng suất cao thì phải dùng nhiều phân bón và thuốc hóa học.
Mô hình sản xuất “lúa xanh” tại xã Hưng Khánh đã chứng minh rằng việc giảm phát thải không phải là một khái niệm xa vời, mà nó gắn liền trực tiếp với lợi ích kinh tế và sức khỏe của người nông dân. Khi đất đai được cải tạo, nguồn nước bớt ô nhiễm và môi trường sống ở khu vực nông thôn được cải thiện, giá trị của hạt gạo cũng được nâng cao, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng an toàn hiện nay.
Ông Lương Ngọc Dũng - Trưởng thôn Đức Thịnh khẳng định sự tin tưởng của người dân vào hướng đi này: Những hộ từng tham gia dự án hầu như đều duy trì sản xuất theo phương thức được dự án hướng dẫn. Nhiều hộ dân khác cũng học tập theo để thay đổi thói quen canh tác truyền thống. Khi năng suất, chất lượng tăng lên rõ rệt là bà con rất tin tưởng và áp dụng.
Hiệu quả thực tế của mô hình canh tác “lúa xanh” không chỉ dừng lại ở những con số về năng suất mà còn là sự thay đổi hoàn toàn về nhận thức bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng. Thói quen canh tác bền vững này lan tỏa góp phần thực hiện mục tiêu nông nghiệp xanh, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu đang ngày càng trở nên cần thiết hiện nay.
