Truyền thuyết người Thái kể lại rằng, trong trăm thứ gạo không gạo nào ngon bằng khẩu tan lương (nếp vàng) và khẩu tan đón (nếp trắng) để khẳng định lúa nếp Thẳm Dương (xã Thẳm Dương, Văn Bàn) thuộc hàng “đệ nhất” các loại nếp.
Gạo nếp Thẳm Dương đã bao đời gắn bó với người Thái, người Tày trở thành loại gạo quý không dễ gì có được. Các cụ già bảo rằng, cái tên Thẳm Dương có nguồn gốc từ một hang dơi của xã. “Thẳm” nghĩa là hang, trước kia trong hang nhiều con dơi trú ngụ và sinh sống, phân của chúng được nông dân tận dụng làm nguồn phân bón ruộng, lúa hoặc hoa màu được bón bằng loại phân này thì tốt tươi mơn mởn. Còn “Dương” xuất phát từ ý nghĩa trước kia xã này thuộc Dương Quỳ.
Lúa nếp được trồng đầu tiên trên đất người Thái Thẳm Dương từ rất lâu và phải tính bằng đời người mới biết được tuổi của cây lúa nếp nhưng tập trung nhiều nhất ở các thôn Bản Ngoang, Nậm Miện, Nậm Con… Từ xa xưa, người ta lý giải nếp Thẳm Dương ngon bởi một tay con gái Thái khéo léo chăm sóc. Nếp Thẳm Dương dẻo thơm thuộc hàng “đệ nhất nếp” cũng bởi được trồng ở vùng khí hậu đặc trưng, nguồn nước tưới lấy từ khe suối Nậm Con trong vắt chảy róc rách từ núi Pú Hẻo về.
Nhưng khi giống lúa này đưa về nơi khác trồng lại không còn nguyên vị dẻo thơm đặc trưng nữa. Phần vì không hợp khí hậu, đất đai, phần vì không phải người Thái, người Tày Thẳm Dương chăm sóc. Từ khâu làm mạ, nhổ mạ đến khi cấy và thu hoạch, nếp Thẳm Dương đã nhận được tình yêu, sự nâng niu, chăm bón của những cặp vợ chồng người Thái, người Tày. Chồng nhổ mạ, vợ cấy, vợ gặt, chồng gánh gồng vì thế gạo nếp tinh lọc mùi thơm từ đất, nước, vị dẻo ngon từ tình yêu thương.
Trước kia, lúa nếp Thẳm Dương được trồng rất ít. Mỗi gia đình cùng với cấy lúa tẻ, chỉ trồng thêm một thửa ruộng nếp nhỏ lấy gạo phục vụ những ngày lễ, tết hay trong nhà có việc hiếu, hỷ. Có nhà trồng lấy gạo dẻo để kính người già ăn hằng ngày. Đến nay, người Thẳm Dương chưa phát triển vùng lúa đặc sản thành hàng hóa mà vẫn chỉ bó hẹp trong cuộc sống sinh hoạt thường nhật của người Thái, người Tày.
Vụ nếp Thẳm Dương bắt đầu từ trung tuần tháng Tư âm lịch, khi nắng mùa hè vàng như rót mật, dòng nước trong mát từ suối Nậm Con tràn về các chân ruộng bậc thang, người Thái, người Tày đem những hạt nếp nảy mầm gieo mạ, rồi làm đất cấy lúa. Đến độ tháng 9, tháng 10 về Thẳm Dương, đến suối Nậm Con đã thấy hương thơm ngào ngạt. Đó là hương cốm mới, hương thơm từ những chõ xôi bên bếp lửa và cả hương thơm từ những gốc rạ tỏa ra. Câu hát của người Thái hiếu khách rằng “Mời anh đến quê Thẳm Dương, ăn bát xôi thơm lúa mới” để thể hiện thịnh tình của người Thẳm Dương nhưng chỉ vào vụ gặt, lễ ăn cơm mới, khách mời mới may mắn được thưởng thức món cơm nếp dẻo thơm.
Nếp Thẳm Dương như cô gái đang tuổi xuân thì cứ mơn mởn xanh, chẳng sâu bệnh, bông chắc mẩy uốn cần câu. Người nông dân trồng lúa nếp nhàn như đi chợ, đến kỳ là làm cỏ, bón phân mà không cần nhiều công chăm sóc. Lúa và gạo nếp Thẳm Dương bán được giá hơn gạo tẻ, đến nay người trồng lúa nếp thu hoạch bao nhiêu bán hết đến đó. Ông Hà Văn Chương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thẳm Dương nói về vùng lúa nếp địa phương với vẻ tự hào: Vùng lúa của xã rộng 295 ha, nhưng chỉ có 70 ha nông dân trồng lúa nếp. Gạo nếp đặc sản là quà quý trời đất ban tặng, món ngon đãi khách ghé thăm. Nhưng chỉ vào vụ thu hoạch mới có thể tìm mua được, còn vào dịp khác thì rất hiếm vì hầu hết người Thẳm Dương giữ lại gạo nếp dùng cho những ngày quan trọng trong năm.
Gạo nếp đặc sản bán được giá cao nhưng điều mà chính quyền xã trăn trở là, làm sao nếp Thẳm Dương trở thành hàng hóa, có thể cung cấp rộng rãi trên thị trường. Năm 2011, Dự án sản xuất lúa chất lượng cao đã chọn mô hình lúa nếp Thẳm Dương với diện tích 35 ha phát triển theo hướng hàng hóa, để người dân thấy được hiệu quả kinh tế khi trồng lúa nếp đặc sản. Mô hình đã thu hút sự vào cuộc của doanh nghiệp trong bao tiêu sản phẩm. Anh Hoàng Trung Thành, cán bộ khuyến nông cơ sở là người luôn đau đáu với mô hình sản xuất lúa nếp Thẳm Dương. Làm thế nào để mô hình được nhân rộng, nông dân đón nhận và nếp đặc sản thực sự trở thành hàng hóa là điều anh băn khoăn nhất. Đến vụ lúa nếp, anh Thành cũng cấy lúa, làm cỏ, phòng, trừ sâu bệnh, khi thu hoạch anh thấy vui cùng nông dân và anh còn vui hơn khi ý thức sản xuất lúa hàng hóa dần hình thành trong nếp nghĩ của nông dân. Gạo nếp đặc sản trong tương lai có thể giúp nông dân xóa đói, giảm nghèo.
Ngày nay, người Thẳm Dương chỉ còn trồng khẩu tan đón (nếp trắng), còn khẩu tan lương do điều kiện và nhiều lý do khiến nông dân không trồng nữa. Câu hát hiếu khách của cô gái Thái xinh đẹp vẫn còn vang vọng bên dòng Nậm Con “nếp Thẳm Dương thơm ngọt từ những con mạ”.
